หลังเลนส์ในดงลึก | ปริญญากร วรวรรณ
ผมบอกใครๆ เสมอว่า การเข้าป่าของผมนั้น คือการกลับเข้าไปเรียนในโรงเรียน เป็นโรงเรียนอันต่างจากโรงเรียนปกติ ไม่ใช่หลักสูตรสี่ปีจบ แต่เป็นโรงเรียนที่ คล้ายจะต้องเรียนไปตลอด
ในโรงเรียนนี้คล้ายกับโรงเรียนทั่วไปอย่างหนึ่งคือมีกฎระเบียบ
ครั้งหนึ่งผมถูกสั่งสอนโดย เสือโคร่ง ซึ่งเป็นครูที่ดำรงตำแหน่ง “ครูใหญ่” เพราะฝ่าฝืนไม่เคารพกฎ ระยะห่าง
นาทีที่ ครูใหญ่ คร่อมบนตัวแยกเขี้ยว ได้สบสายตาใกล้ๆ ผมไม่ได้เห็นแววตาของ สัตว์ร้าย ที่เห็นนอกจากแววตาอันบอกถึงปัญหาที่ ครู และรวมถึงสัตว์ป่ากำลังเผชิญ
อีกสิ่งที่เห็นคือ คำถามว่า พรุ่งนี้ เรา ทั้งคนและสัตว์ป่าจะอยู่ร่วมกันได้อย่างไร?
ทุกวันนี้ ข่าวสัตว์ป่าทำร้ายคน คนทำร้ายสัตว์ป่า เกิดขึ้นแทบทุกวัน
ฝูงช้างออกจากป่าเข้ามาในชุมชน กินพืชไร่ ร้านค้าบ้านเรือนพัง ช้างทำร้ายคนกรีดยางเสียชีวิต ความเสียหายเกิดขึ้นกับผู้คนที่ต้องใช้ชีวิตอยู่ใกล้กับป่า
กระทิงวิ่งเข้าชาร์จคนในชุมชนบาดเจ็บ เสือโคร่งโจมตีสัตว์เลี้ยง
ดูเหมือนว่าความเปลี่ยนแปลงเกิดขึ้นมากมายจากที่ผมเชื่อ และสื่อสารมาตลอดว่า สัตว์ป่าจะตื่นหนีแค่เพียงได้กลิ่นคน
เรื่องเหล่านี้ไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะในประเทศไทย
แต่เป็นปัญหาที่เกิดขึ้นในหลายพื้นที่ทั่วโลก และเป็นปัญหาที่เราพูดถึงกันมานาน มีการแก้ไขปัญหาด้วยวิธีการต่างๆ
คงต้องยอมรับว่าปัญหานั้นมีหลายสาเหตุซ้อนทับกันอยู่ เรื่องเดิมๆ ที่พูดกันมานานทั้งการสูญเสียแหล่งอาศัย ผืนป่าถูกแบ่งแยกจนสัตว์ป่าไม่สามารถเคลื่อนย้ายไปมาระหว่างพื้นที่ได้ตามธรรมชาติ พวกมันถูกจำกัดให้อยู่ในพื้นที่ลักษณะคล้ายเกาะ
ซึ่งบางแห่งมีขนาดเล็กเกินกว่าจะรองรับประชากรสัตว์กินพืชที่เพิ่มจำนวนแบบขาดความสมดุลได้
แม้แต่ในพื้นที่อนุรักษ์เอง ก็ไม่ได้หมายความว่าป่าจะมีสุขภาพดีเสมอไป
ป่าดูเขียวขจีเมื่อมองจากภาพถ่าย แต่ภายในอาจมีปัญหาความเสื่อมโทรม แหล่งอาหารลดลง ความหลากหลายของสัตว์ป่าเปลี่ยนแปลง และความสมดุลของระบบนิเวศไม่เหมือนเดิม
เมื่อพื้นที่อยู่อาศัยมีข้อจำกัด แต่จำนวนสัตว์บางชนิดเพิ่มขึ้น หรือสัตว์ไม่สามารถกระจายตัวไปตามวิถีธรรมชาติได้ ไม่มีทางเชื่อมระหว่างป่า ความขัดแย้งของคนกับสัตว์ป่าจึงเกิดขึ้นอย่างหลีกเลี่ยงไม่พ้น
การจัดการปัญหาเหล่านี้เป็นเรื่องจำเป็น ไม่ใช่เพียงการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าเมื่อมีสัตว์ออกมาทำความเสียหาย
แต่ต้องมองไปถึงระบบนิเวศทั้งหมด ทั้งพื้นที่ แหล่งอาหาร ประชากรสัตว์ป่า และวิถีชีวิตของผู้คนที่อยู่รอบผืนป่า
อย่างไรก็ตาม นั่นคือปัญหาที่หน่วยงานต่างๆ พยายามแก้ไข แต่ผมคิดว่ายังมีอีกเรื่องหนึ่งที่สำคัญไม่แพ้กัน
นั่นคือ ความเข้าใจของคน โดยเฉพาะคนที่รักสัตว์ป่า
ความรักเป็นจุดเริ่มต้นที่ดี แต่มันเป็นแค่จุดเริ่มต้นและมันผ่านไปแล้วอยู่ร่วมกันมานาน ความรักเพียงอย่างเดียวก็ไม่เพียงพอ
เรารักช้าง รักกระทิง แต่ไม่ทำความเข้าใจว่าทำไมช้าง ทำไมกระทิงจึงต้องออกจากป่า
เรารักเสือ แต่ไม่เข้าใจว่าการมีเสืออยู่ในพื้นที่หนึ่งมากเกินกว่าที่ระบบนิเวศจะรองรับได้จะนำไปสู่ปัญหาอะไรบ้าง
รักสัตว์ป่าโดยไม่พยายามทำความเข้าใจชีวิตของพวกมัน ทำให้มองเห็นเพียงด้านที่อยากเห็น และละเลยความจริงอีกด้านหนึ่งไป
วันที่ผมถูกสั่งสอนได้สบสายตากับ “ครูใหญ่” แบบใกล้ชิดความหมายในสายตาคู่นั้นทำให้ผมรู้สึกได้ว่า ผมกำลังเข้าไปอยู่ในพื้นที่ของสิ่งมีชีวิตอีกชีวิตหนึ่ง
ทำให้ผมเข้าใจว่าการเข้าใกล้สัตว์ป่าไม่ได้หมายความว่าจะได้รับอนุญาตให้เข้าใกล้เกินระยะที่สัตว์ป่ากำหนด
และการที่สัตว์ป่ายอมให้อยู่ในระยะหนึ่ง ก็ไม่ได้หมายความว่าผมมีสิทธิ์จะก้าวล่วงเข้าไปมากกว่านั้น
ทํางานในป่ามานานพอที่จะรู้ว่า ถึงเวลาที่เรากับสัตว์ป่าต้องพยายามทำความเข้าใจกันและกัน
ปัญหาคนกับสัตว์ป่าในวันนี้ไม่ใช่เรื่องที่จะหาคำตอบได้ด้วยการเลือกข้าง ว่าคนถูกหรือสัตว์ผิด หรือใครควรเป็นฝ่ายถอยออกไป
คนที่สูญเสียพืชผล และบ้าน ญาติพี่น้องเสียชีวิตย่อมมีความโศกเศร้า และอาจแค้น เช่นเดียวกับสัตว์ที่เคยถูกทำร้าย พวกมันจำ สัตว์ป่าที่สูญเสียพื้นที่หากินก็มีความจำเป็นในการดำรงชีวิต ทั้งสองฝ่ายต่างกำลังเผชิญกับผลของความเปลี่ยนแปลง “ผล” ที่เรียกได้ว่าคือ โศกนาฏกรรม
สิ่งที่เราต้องเริ่มต้นคงไม่ใช่การถามว่า จะทำอย่างไรให้สัตว์ป่าไม่เข้ามารบกวนคน หรือย้อนกลับไปถามว่า เราได้ทำให้โลกของพวกมันเปลี่ยนแปลงไปมากเพียงใด เราผ่านตรงนั้นมานานแล้ว
ในวันนี้ผมคิดว่าคนรักสัตว์ป่าคงต้องก้าวไปไกลกว่าการชื่นชมภาพสวยๆ ความน่ารัก หรือการอยากเห็นสัตว์ป่าอยู่ในธรรมชาติ
เราต้องยอมรับด้วยว่า ธรรมชาติไม่ได้มีแต่ภาพที่สวยงาม มีความสูญเสีย การแย่งชิง การปรับตัว และบางครั้งก็มีความจำเป็นต้องจัดการตามหลักวิชาการ ตามข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ที่มี
ความรักทำให้เราอยากปกป้อง แต่ความเข้าใจจะทำให้เรารู้ว่าควรปกป้องอย่างไร
ผมเชื่อว่า การเริ่มต้นทำความเข้าใจธรรมชาติ จำเป็นต้องเริ่มจากการยอมรับความไม่เข้าใจของตัวเราเองก่อน
เพราะตลอดเวลาที่ผมอยู่ในป่า ผมพบว่า สัตว์ป่ามีบทเรียนที่จะสอนอยู่เสมอ แม้ว่าพวกมันจะไม่ได้สื่อสารกับเราด้วยคำพูด แต่สิ่งที่พวกมันกำลังทำ ปัญหาที่พวกมันกำลังเผชิญ นั่นคือสิ่งที่เราต้องเรียนรู้ที่จะหยุดฟัง และไม่คิดว่าตัวเองเข้าใจทุกอย่างแล้ว
เรียนรู้รับบทเรียนในป่ามานานพอสมควร ถึงวันที่ผมรู้ตัวเองว่า ผมไม่ได้ รัก สัตว์ป่าน้อยลง เพียงแค่ ผมเข้าใจพวกมันมากขึ้น กับการอยู่ร่วมกันได้อย่างยั่งยืน ไม่ว่าจะเป็นการอยู่ร่วมกัน ระหว่างคนกับคน หรือระหว่างคนกับสัตว์ป่า
ความเข้าใจ คือ “สิ่งที่ต้องการมากกว่าความรัก”
