สิ่งแวดล้อม | ทวีศักดิ์ บุตรตัน
ย้อนความเก่าคราวที่แล้ว กล่าวถึงรัฐบาลภายใต้อำนาจ “คสช.”ที่มี พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา เป็นนายกฯ ช่วงระหว่างปี 2557-2566 ได้ปั้นโครงการแก้ปัญหาน้ำท่วมฟังดูสวยหรูมีชื่อว่า “แผนแม่บทการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำ 20 ปี” ใช้เงินงบประมาณเฉลี่ยปีละ 60,000-70,000 ล้านบาท รวม 8 ปีที่ “คสช.” ยึดครองประเทศ ผลาญเงินไปราวๆ 1 ล้านล้านบาท
ในช่วงระหว่างรัฐบาล “ประยุทธ์” บริหารประเทศเกิดเหตุน้ำท่วมครั้งใหญ่ ถึงขั้นเรียกว่า มหาอุทกภัย ถึง 4 ครั้ง ขอไล่เรียงลำดับเหตุการณ์ ดังนี้
ปลายปี 2559-ต้นปี 2560 หลายจังหวัดในพื้นที่ภาคใต้เจอกับหย่อมความกดอากาศต่ำและอิทธิพลมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือทำให้มีฝนตกหลายวันติดต่อกัน น้ำท่วมหนัก ส่งผลกระทบพื้นที่ 13 จังหวัด เกิดความเสียหายอย่างรุนแรงจนได้รับการบันทึกว่าเป็นเหตุการณ์ฝนตกหนักสุดในรอบ 30 ปี มีผู้เสียชีวิตราว 96 คน และมีผู้ได้รับผลกระทบราว 1.8 ล้านคน ประเมินความเสียหายราว 3 หมื่นล้านบาท
ปี 2562 ระหว่างเดือนสิงหาคม-กันยายน พื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เจออิทธิพลของพายุ 2 ลูก “โพดุล-คาจิกิ” ทำให้เกิดน้ำท่วมขัง อ.เมืองอุบลราชธานีและ อ.วารินชำราบหนักหน่วงที่สุดในรอบ 40 ปี
ปี 2564 ระหว่างเดือนกันยายน พายุโซนร้อน “เตี้ยนหมู่” ถล่มหลายจังหวัดในพื้นที่ภาคเหนือ ภาคกลาง และภาคตะวันออกเฉียงเหนือ โดยเฉพาะ จ.ชัยภูมิ เจอหนักสุดในรอบ 50 ปี ระดับน้ำใน อ.เมืองชัยภูมิบางจุดสูงกว่า 2 เมตร
ปี 2565 อิทธิพลของพายุ “โนรู” ในเดือนกันยายน ทำให้ฝนตกหนักในพื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เกิดความเสียหายเป็นวงกว้าง โดยเฉพาะ จ.อุบลราชธานี เจอน้ำท่วมหนักกว่าปี 2562
หอการค้าจังหวัดอุบลราชธานีประเมินว่าเสียหายสูงกว่า 1 หมื่นล้านบาท
พล.อ.ประยุทธ์ให้สัมภาษณ์ในช่วงเกิดฝนตกหนักน้ำท่วมใหญ่ในเวลานั้นว่า “เราห้ามฝนห้ามธรรมชาติไม่ได้ ห้ามฝนตกมากตกน้อยไม่ได้ เราต้องอยู่กับธรรมชาติให้ได้ ส่วนจะอยู่ได้อย่างไรต้องปรับตัวและเตรียมตัวเพราะหลายพื้นที่เคยตกน้อย แต่เวลานี้ฝนตกมากเกินขีดความสามารถในการระบายน้ำทางธรรมชาติจะระบายน้ำได้”
คำให้สัมภาษณ์ดังกล่าวเกิดขึ้นภายหลัง พล.อ.ประยุทธ์บริหารประเทศมาเกือบ 8 ปี สวนทางกับแผนบริหารจัดการน้ำ 20 ปีอย่างสิ้นเชิง เพราะในครั้งแรกที่ประกาศนโยบาย พล.อ.ประยุทธ์คุยว่าจะแก้ปัญหาการทำงานที่ซ้ำซ้อน สามารถสั่งการบริหารจัดการน้ำทั้ง 23 ลุ่มน้ำทั่วประเทศได้อย่างเป็นเอกภาพ
ฉะนั้น จึงกล่าวได้ว่า แผนรับมือน้ำของรัฐบาล “ประยุทธ์” ล้มเหลวไม่เป็นท่า รัฐเสียเงินไปเปล่าประโยชน์ เพราะถึงที่สุดแล้ว พล.อ.ประยุทธ์ไปโทษฟ้าโทษฝนที่ตกมากจนเลยขีดความสามารถบริหารจัดการ
ในการเลือกตั้ง ส.ส.เมื่อวันที่ 14 พฤษภาคม 2566 ส่งผลให้การเมืองเปลี่ยน พล.อ.ประยุทธ์หลุดจากตำแหน่งนายกฯ พรรคเพื่อไทยจับมือกับ 10 พรรคตั้งรัฐบาลผสม และโหวตให้ “เศรษฐา ทวีสิน” เป็นนายกฯ แต่รัฐบาลชุดนี้ทำงานได้เพียงปีเดียว ก็สะดุดคว่ำ เมื่อศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยให้ “เศรษฐา” สิ้นสุดความเป็นนายกฯ
ถึงกระนั้นยุค “เศรษฐา” ยังคงนำแผนแม่บทการบริหารจัดการน้ำ 20 ปีของรัฐบาล “ประยุทธ์” มาสานต่อและจัดให้เป็นวาระเร่งด่วน ต่อมาในปลายเดือนธันวาคม 2566 เกิดมหาอุทกภัยในพื้นที่ 5 จังหวัดภาคใต้ จังหวัดนราธิวาสเสียหายหนักสุดน้ำท่วมขัง 13 อำเภอ ประกาศปิดโรงเรียน หยุดการสอน รถไฟหยุดวิ่ง การคมนาคมขนส่งสะดุด
รัฐบาล “เศรษฐา” มีความพยายามผลักดันเมกะโปรเจ็กต์ โครงการระบายน้ำขนาดใหญ่ในลุ่มน้ำเจ้าพระยา และพื้นที่สำคัญ แต่ยังไม่ทันเดินหน้าลงมือทำการเมืองก็พลิกผันเสียก่อน
“แพทองธาร ชินวัตร” ขึ้นมาเป็นนายกฯ แทน “เศรษฐา” ได้เพียง 1 เดือน มีฝนตกหนักในพื้นที่ จ.เชียงราย เชียงใหม่ และลำปาง เนื่องจากอิทธิพลของพายุไต้ฝุ่นยางิ ทำให้เกิดน้ำท่วมฉับพลันดินโคลนทะลักใส่บ้านเรือนร้านค้า มวลน้ำยังไหลบ่าท่วม อ.เมืองเชียงราย
แผนแม่บทการบริหารจัดการน้ำ 20 ปีในรัฐบาล “แพทองธาร” ยึดตามแผนของรัฐบาล “ประยุทธ์” เช่นกัน แต่เสริมเพิ่มงบฯ ปฏิบัติการด้านทรัพยากรน้ำ ปี 2568 มูลค่า 440,000 ล้านบาท
เดือนกรกฎาคม 2568 เกิดน้ำท่วมใหญ่ใน จ.น่าน มวลน้ำฝนเกิดจากอิทธิพลของพายุ “วิภา” ล้นทะลักท่วมตัวเมืองน่าน และ 14 อำเภอ เกิดความเสียหายเป็นวงกว้าง รุนแรงที่สุดเป็นประวัติการณ์
รัฐบาล “แพทองธาร” อยู่ได้เพียง 1 ปี ก็ต้องปิดฉากลงจากคำวินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญในคดีคลิปเสียงสนทนาระหว่าง “แพทองธาร” กับ “สมเด็จฮุน เซน” ประธานวุฒิสภากัมพูชา แผนบริหารจัดการน้ำที่วางเอาไว้เป็นอันล้มพับไป
“อนุทิน ชาญวีรกูล” ได้รับเสียงสนับสนุนให้ขึ้นมาเป็นนายกฯ ต่อจาก “แพทองธาร” ได้เพียงเดือนเศษๆ เกิดน้ำท่วม อ.หาดใหญ่ จ.สงขลา เป็นผลมาจากสภาพภูมิอากาศแปรปรวน ทั้งร่องมรสุมและหย่อมความกดอากาศต่ำกำลังแรงปกคลุม ฝนตกหนักตกแช่ต่อเนื่องหลายวัน มวลน้ำก้อนใหญ่เกินกว่าพื้นที่รับน้ำจะรับได้และระบายออกไม่ทัน ผู้คนติดอยู่ในบ้านเรือน 2-3 วัน เนื่องจากน้ำท่วมสูงถึง 3 เมตร หาดใหญ่เป็นศูนย์กลางธุรกิจการค้า ทุกอย่างหยุดชะงัก ประเมินความเสียหายไม่ต่ำกว่า 25,000 ล้านบาท
ปลายเดือนกันยายน 2569 น้ำท่วมใหญ่ในพื้นที่ภาคกลางและกรุงเทพมหานคร ถือเป็นมหาอุทกภัยครั้งล่าสุดของประเทศนี้ รัฐบาล “อนุทิน ชาญวีรกูล” เอาไม่อยู่ กรุงเทพฯ โซนตะวันออกกลายเป็นทะเลน้ำจืด
จ.ปราจีนบุรี โดนมวลน้ำทะลักใส่จนอ่วม บ้านเรือนเสียหาย พืชไร่ กระชังปลาพังยับเยิน มิหนำซ้ำยังมีสารพิษไหลทะลักจากโรงงานอุตสาหกรรมออกมาปนเปื้อนกับน้ำในแม่น้ำปราจีน สร้างความหวาดผวาให้กับผู้คนที่พึ่งพาน้ำจากแม่น้ำสายนี้
ทุกวันนี้แม้น้ำเลิกท่วมแล้ว แต่ยังไม่มีหน่วยงานออกมาสรุปว่า โรงงานอะไรเป็นผู้ละเมิดกฎหมาย มีบทลงโทษอย่างไร และมีแผนป้องกันสารพิษรั่วไหลลงสู่ลำน้ำกี่ขั้นตอน
มาเดือนตุลาคม ฝนตกถล่ม 9 อำเภอของ จ.ราชบุรี โดยเฉพาะ อ.เมืองราชบุรีได้รับความเสียหายอย่างหนัก พื้นที่เกษตร ทั้งสวนมะพร้าว สวนผลไม้และพืชผลนานาชนิดน้ำท่วมยืนต้นตายรวมแล้วกว่า 3.7 หมื่นไร่
รัฐบาล “อนุทิน” จัดการแก้ปัญหาน้ำท่วมเฉพาะหน้าเน้นด้านการเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบด้วยการดึงเงินจากงบฯ กลางและของบฯ เพิ่มรวมๆ แล้วราว 1 หมื่นกว่าล้านบาท หากดูความเสียหายกินพื้นที่กว้าง ผู้เสียหายมีจำนวนมาก การแบ่งสรรเยียวยาคงไม่เพียงพออย่างแน่นอน
แม้รัฐบาล “อนุทิน” มีโครงการขนาดใหญ่ในการบริหารจัดการน้ำแต่เป็นการแก้ปัญหาระยะยาว
ล่าสุด เป็นโครงการระบายน้ำหลากชัยนาท-อ่าวไทย งบฯ 1.6 แสนล้านบาท ระยะเวลาก่อสร้าง 8 ปี คาดว่าถ้าโครงการเสร็จแล้วจะช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการบริหารจัดการน้ำในพื้นที่ภาคกลางและ กทม.ในช่วงฤดูฝน และเพิ่มน้ำต้นทุนในฤดูแล้ง
ไม่รู้ว่าโครงการนี้จะสะดุดลงซ้ำรอยรัฐบาลชุดก่อนหรือไม่
กล่าวโดยสรุปตั้งแต่เกิดมหาอุทกภัยในปี 2554 ประเทศไทยไม่มีแผนรับมือน้ำท่วมที่ชัดเจนเป็นรูปธรรม และยังไม่มีพื้นที่ใดที่สามารถรับประกันได้ว่าเมื่อเกิดฝนตกหนักแล้วจะไม่มีน้ำท่วมขังรอการระบาย หรือระบายได้อย่างเบ็ดเสร็จภายในไม่เกิน 12-24 ชั่วโมง ทุกพื้นที่มีโอกาสเสี่ยงน้ำท่วมขัง ท่วมสูง และท่วมนานได้ทุกเมื่อ
เมื่อไม่นานมานี้ มีโอกาสไปสัมผัสเมืองฟลอเรนซ์ แคว้นทัสคานี ประเทศอิตาลี ซึ่งเป็นแหล่งท่องเที่ยวที่สำคัญของอิตาลี เป็นเมืองมรดกโลกที่มีสถาปัตยกรรมสวยงาม อาคารบ้านเรือนสร้างมานานนับพันปี มีพิพิธภัณฑ์ศิลปะอันล้ำค่ากว่า 70 แห่ง บางแห่งอย่างเช่น แกลเลอรี่อักกาเดเมีย ที่มีรูปปั้นหินอ่อน “เดวิด” สูง 5.2 เมตร ผลงานชิ้นเอกของศิลปินก้องโลก “มิเกลันเจโล”
เมืองฟลอเรนซ์มีน้ำท่วมหนักๆ มาตลอดเนื่องจากอยู่ในเส้นทางผ่านของแม่น้ำอาร์โน แต่ในปี พ.ศ.2509 มีเหตุน้ำท่วมครั้งรุนแรงระดับมหาอุทกภัยก็ว่าได้ เนื่องจากมีฝนตกหนักมากต่อเนื่องหลายวันจนกระทั่งในคืนวันที่ 4 พฤศจิกายน มวลน้ำในแม่น้ำอาร์โนเพิ่มสูงไหลทะลักท่วมตัวเมืองฟลอเรนซ์อย่างรวดเร็ว
เวลานั้นเป็นวันหยุด สถานที่ราชการปิด ไม่มีการเตือนภัยล่วงหน้า มวลน้ำถาโถมประดังใส่ร้านค้า พิพิธภัณฑ์ โบสถ์ บ้านเรือนจมอยู่ใต้บาดาลและดินโคลน ผู้คนหนีตายขึ้นไปอยู่ชั้นบนของตัวอาคาร
ช่างภาพของเมืองฟลอเรนซ์ถ่ายภาพเมืองในเวลานั้น เป็นภาพที่ฟลอเรนซ์ไม่มีถนน มีแต่สายน้ำไหลเซาะเข้าไปในพิพิธภัณฑ์เก็บรวบรวมศิลปะอันล้ำค่า “แกลเลอรี่อักกาเดเมีย” พิพิธภัณฑ์อุฟฟิซี ที่เก็บภาพวาดแม่พระรับสาร ฝีมือเลโอนาร์โด ดาวินชี, ซานโดร บอตติเชลลี ศิลปินผู้เขียนภาพกำเนิดเทพีวีนัส
น้ำและดินโคลนยังทะลักเข้าท่วมหอสมุดกลางแห่งเมืองฟลอเรนซ์ที่มีหนังสือและเอกสารสำคัญๆ นับล้านชิ้น
ความเสียหายประเมินเป็นมูลค่าไม่ได้
รัฐบาลอิตาลีแก้ปัญหาเพื่อป้องกันไม่ให้เมืองฟลอเรนซ์เจอมหาอุทกภัยซ้ำซาก เริ่มจากการสร้างเขื่อนบิลันชิโน ในปี 2527 ทำหน้าที่กักเก็บควบคุมปริมาณน้ำที่ไหลลงสู่เมืองฟลอเรนซ์ในช่วงฤดูฝน และสร้างอ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ รวมถึงพื้นที่แก้มลิงนอกเมืองฟลอเรนซ์ ตัดยอดน้ำก่อนหลากเข้าถึงตัวเมืองชั้นใน
จากนั้นสร้างแนวคันกั้นน้ำ เป็นกำแพงและเขื่อนริมตลิ่ง ตลอดแนวแม่น้ำอาร์โนที่ไหลผ่านกลางเมืองฟลอเรนซ์ยังมีระบบป้องกันน้ำท่วมแบบยืดหยุ่น เป็นประตูกั้นน้ำและแผงกั้นที่สามารถติดตั้งได้รวดเร็วเมื่อเกิดเหตุน้ำทะลักเข้าเมืองและถอดออกเมื่อน้ำลด
ส่วนแผนพัฒนาพยากรณ์อากาศล่วงหน้า รัฐบาลอิตาลีและแคว้นทัสคานีซึ่งดูแลเมืองฟลอเรนซ์ร่วมกันออกแบบติดตั้งเทคโนโลยีการตรวจวัดปริมาณน้ำฝนแบบเรียลไทม์ รวมถึงแผนอพยพเคลื่อนย้ายวัตถุโบราณสำคัญของประเทศเมื่อมีสัญญาณเตือนภัย
ตั้งแต่มีการก่อสร้างตามแผนป้องกันน้ำท่วมจนกระทั่งทุกวันนี้ ไม่มีเหตุการณ์น้ำท่วมระดับมหาอุทกภัยเกิดขึ้นกับเมืองฟลอเรนซ์อีกเลย
จะมีแค่เหตุฝนตกหนักในปี 2535 ที่ระดับน้ำอาร์โนเพิ่มสูง แต่ระบบเตือนภัยและเขื่อนกักเก็บน้ำช่วยบรรเทาความเสียหายได้ทันท่วงที
บรรยากาศในเมืองฟลอเรนซ์ช่วงเดือนตุลาคมคึกคักมากเพราะเป็นไฮซีซั่น อากาศเย็นสบายแค่ 14-15 องศาเซลเซียส ผู้คนจากทั่วโลกนับหมื่นคนแห่มาเยือนสถานที่แห่งนี้ราวกับนัดหมายกันไว้
นักท่องเที่ยวพากันเดินชมพิพิธภัณฑ์ แวะดูมหาวิหารซานตามาเรีย เดลฟิโอเร หรือดูโอโม เลาะกำแพงซึ่งทำเป็นคันกั้นแม่น้ำอาร์โนที่เรียกกันว่า “ลุงคาร์นี” ข้ามสะพานเวคคิโอ เป็นสะพานเก่าแก่ที่สุดของเมืองมีร้านขายเพชร ทอง และเครื่องประดับเปิดขายมานานตั้งแต่ก่อสร้างสะพานเมื่อ 680 ปีที่แล้ว
การท่องเที่ยวของเมืองฟลอเรนซ์นับวันมีแต่พุ่งก้าวกระโดดรายได้ปีละหลายพันล้านยูโร เพราะมีการอนุรักษ์สภาพแวดล้อมของเมืองให้คงความสวยงาม เป็นระเบียบเรียบร้อย แม้กระทั่งน้ำในแม่น้ำอาร์โนก็ใสสะอาดไม่มีขยะถุงพลาสติกหรือกลิ่นเหม็น ทั้งที่มีร้านรวงทั้งร้านอาหาร ร้านค้า โรงแรมนับร้อยแห่งรายเรียงตลอดแนวกำแพงคันกั้นน้ำ
เมืองฟลอเรนซ์เป็นแค่ 1 ตัวอย่างที่แสดงให้เห็นว่า การวางแผนรับมือน้ำท่วมและการบริหารจัดการน้ำอย่างเป็นระบบเป็นมืออาชีพนั้น เป็นเรื่องจำเป็นอย่างยิ่งถ้าหากต้องการให้เมืองพัฒนาอย่างยั่งยืนถาวร
สัปดาห์หน้ามาว่ากันต่อกับแผนรับมือน้ำท่วมในเมืองใหญ่ทั่วโลกว่าแต่ละเมืองวางแผนทำกันอย่างไร ทำกันตั้งแต่เมื่อไหร่และมีความสำเร็จเห็นผลอย่างไร
ใต้ภาพ
1. กำแพงคันกั้นแม่น้ำอาร์โน เมืองฟลอเรนซ์ ประเทศอิตาลี ได้รับการออกแบบปรับปรุงป้องกันน้ำท่วม ภาพนี้ถ่ายจากสะพานเวคคิโอซึ่งเป็นสะพานเก่าแก่ที่สุดของเมือง มีร้านขายเพชร ทอง และเครื่องประดับเปิดขายมานานตั้งแต่ก่อสร้างสะพานเมื่อ 680 ปีที่แล้ว (ภาพ : ทวีศักดิ์ บุตรตัน)
2. สภาพน้ำท่วมเมืองฟลอเรนซ์ ประเทศอิตาลี ในเหตุการณ์มหาอุทกภัย เมื่อปี 2509 ทำให้อาคารบ้านเรือนที่มีสถาปัตยกรรมสวยงามเก่าแก่นับพันปี พิพิธภัณฑ์ที่มีภาพศิลปะระดับโลก หอสมุดกลางที่มีเอกสารอันล้ำค่าได้รับความเสียหายอย่างหนักหน่วง (ที่มาภาพ : โฟโต้ ลอคซี)
