วิรัตน์ แสงทองคำ | www.viratts.com
เครือข่ายธุรกิจค้าปลีกระดับโลกที่มีความสัมพันธ์กับสังคมไทยอย่างแนบแน่นมากว่าครึ่งศตวรรษ เป็นปรากฏการณ์อันซับซ้อน ทั้งการเข้ามาและล่าถอย
กรณีล่าสุดเพิ่งผ่านไปไม่นาน MaxValu กิจการซูเปอร์มาร์เก็ตแห่งญี่ปุ่น 30 สาขาในไทย ตัดสินใจขายกิจการให้แก่กลุ่มเซ็นทรัล และเปลี่ยนเป็น Tops เป็นที่เรียบร้อยแล้ว
ในช่วงกว่า 2 ทศวรรษที่ผ่านมา เครือข่ายค้าปลีกชื่อดังแห่งญี่ปุ่นส่วนใหญ่ในรูปแบบห้างสรรพสินค้า (Department Store) ได้ถอนตัวออกจากไทยมาเป็นระลอก
ขณะที่อีกด้านหนึ่ง เครือข่ายค้าปลีกหลากรูปแบบรายใหม่ๆ จากญี่ปุ่นยังคงเข้ามาลงทุนในไทยอย่างไม่ขาดสาย
เป็นเรื่องราวความสัมพันธ์ที่เริ่มต้นอย่างจริงจังเมื่อราว 6 ทศวรรษที่แล้ว
ในปี 2507 Daimaru แห่งญี่ปุ่น เป็นกระแสคลื่นลูกแรกที่อยู่ใน “หัวขบวน” บุกเบิกสร้างต้นแบบหนึ่งในธุรกิจค้าปลีกไทย โดยนำโมเดลห้างสรรพสินค้าจากญี่ปุ่นเข้ามานับเป็นรายแรก
ท่ามกลางกระบวนการธุรกิจญี่ปุ่นที่เข้ามาเมืองไทยครั้งใหญ่เป็นครั้งแรกๆ ซึ่งสัมพันธ์กับกระแสการลงทุนจากโลกตะวันตกในยุคสงครามเวียดนาม ตั้งแต่เครือข่ายบริษัทใหญ่ที่เรียกว่า Trading Company หรือ Sogoshosha สู่กิจการอุตสาหกรรมพื้นฐาน เช่น สิ่งทอ น้ำตาล และเคมีภัณฑ์ ตลอดจนผู้ผลิตสินค้าที่เชื่อมโยงกับไลฟ์สไตล์ ทั้งรถยนต์ เครื่องใช้ไฟฟ้า และสินค้าคอนซูเมอร์
เกี่ยวกับ Daimaru ซึ่งเป็นห้างเก่าแก่แห่งหนึ่งของญี่ปุ่น ก่อตั้งขึ้นที่เมืองนาโกยา (Nagoya) มานานกว่า 3 ศตวรรษ ในช่วงเวลาหนึ่งก่อนขยายสาขามายังเมืองไทย Daimaru ถือเป็นเครือข่ายห้างสรรพสินค้าที่ใหญ่ที่สุดในญี่ปุ่น
มิใช่เรื่องง่ายเลยสำหรับ Daimaru ในไทย เพราะต้องเผชิญปัญหาทั้งกระแสต่อต้านสินค้าญี่ปุ่นจากนักศึกษาปัญญาชนในช่วงปี 2515-2516 ต่อเนื่องด้วยวิกฤตการณ์น้ำมันที่เริ่มต้นในปี 2517
และที่สำคัญคือ การแข่งขันกับธุรกิจห้างสรรพสินค้าท้องถิ่นอย่างเซ็นทรัล
ทว่า Daimaru ก็มีความพยายามพอสมควรด้วยการเปิดสาขา 2 ที่พระโขนง (ในปี 2523)
ในที่สุด Daimaru ก็ได้ยกธงขาวไปในช่วงวิกฤตการณ์ทางเศรษฐกิจของไทย ซึ่งเป็นช่วงเดียวกับภาพใหญ่ที่ Daimaru ตัดสินใจถอนตัวออกจากอีกหลายประเทศในภูมิภาคใกล้เคียง ทั้งฮ่องกง (ปิดตัวในปี 2541) ออสเตรเลีย (2545) และสิงคโปร์ (2546)

อันที่จริงกระแสจากญี่ปุ่นอีกระลอกหนึ่งได้มาถึงในช่วงก่อนหน้านั้น ในภาวะที่เศรษฐกิจไทยกำลังเฟื่องฟู อิทธิพลญี่ปุ่นมีมากขึ้นผ่าน Japan Connection ผู้กำกับนโยบายเศรษฐกิจไทย
เครือข่ายห้างญี่ปุ่นทั้ง Tokyu, Sogo และ Jusco ต่างมาเปิดธุรกิจในไทยพร้อมๆ กันในปี 2528 และในอีก 5 ปีต่อมา Yaohan ก็ตามมาอีกราย
เฉพาะ Tokyu ต้องรอนานอยู่บ้าง ด้วยเผชิญปัญหาอันเนื่องมาจากที่ตั้ง ณ ศูนย์การค้ามาบุญครองเซ็นเตอร์ ที่ประสบปัญหามากมายกว่าจะก่อสร้างแล้วเสร็จ
ทั้ง Tokyu และ Sogo มีลักษณะเหมือนกัน คือเป็น Department Store ที่เข้ามาเปิดพื้นที่ในศูนย์การค้า (Shopping Mall) ซึ่งเป็นโมเดลค้าปลีกใหม่ที่กำลังเปิดตัวกันอย่างคึกคักในย่านใจกลางกรุงเทพฯ เวลานั้น
ส่วน Yaohan เปิดตัว (ปี 2534) ในศูนย์การค้าพื้นที่รอบนอกกรุงเทพฯ ที่ฟอร์จูนทาวน์ โครงการศูนย์ขนาดใหญ่ริมถนนรัชดาภิเษกของเครือซีพี ซึ่งอาจเรียกในปัจจุบันว่า Mixed-Use Complex ตามโมเดลเซ็นทรัลลาดพร้าวและมาบุญครองที่เกิดขึ้นก่อนหน้านั้นไม่นาน
ด้าน Jusco เองก็เปิดตัวในพื้นที่รอบนอกกรุงเทพฯ เช่นกัน ในจังหวะที่ผู้นำธุรกิจค้าปลีกไทยอย่างเซ็นทรัลและเดอะมอลล์กำลังเบนเข็มยึดพื้นที่ชานเมือง
ในบางช่วงหลังจากนั้น ได้เปิดโอกาสให้กับธุรกิจญี่ปุ่นในไทยเพิ่มขึ้น เมื่อระบบเศรษฐกิจไทยมีแรงกระเพื่อม โดยเฉพาะรถยนต์และเครื่องใช้ไฟฟ้าแบรนด์ญี่ปุ่นที่ก้าวขึ้นเป็นผู้นำตลาดในไทยอย่างเบ็ดเสร็จ ทว่า ในความเป็นไปของธุรกิจค้าปลีกญี่ปุ่นกลับต้องเผชิญแรงเสียดทานมากกว่าที่คิด
Tokyu พยายามพยุงตัวเอาชีวิตรอดอย่างเงียบๆ ท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงอย่างมากมาย ทั้งธุรกิจค้าปลีกไทยและตัวศูนย์การค้ามาบุญครองเองที่ขยับมาอยู่ภายใต้การบริหารโดยกลุ่มธนชาต อย่างไรก็ตาม เมื่อเวลาผ่านไปอีก 3 ทศวรรษ Tokyu ก็ได้เปิดสาขาแห่งที่ 2 ที่พาราไดซ์ พาร์ค (ปี 2558) ส่วน Jusco และ Yaohan ก็เผชิญการเปลี่ยนแปลงอย่างสับสนพอสมควรเช่นกัน
Jusco แห่งญี่ปุ่นเดิมเป็นโมเดล Hypermarket ในช่วงเวลาเดียวกับที่เข้ามาเมืองไทย ก็ได้เปิดเครือข่ายในมาเลเซียและฮ่องกงด้วย ขณะที่ Yaohan ในจังหวะเดียวกันนั้นได้ขยายเครือข่ายอย่างครึกโครมมายังฮ่องกง จีนแผ่นดินใหญ่ มาเก๊า มาเลเซีย และสิงคโปร์ ถือว่า Yaohan เป็นธุรกิจค้าปลีกญี่ปุ่นที่มีแผนการเชิงรุกเป็นพิเศษ
ทว่า เมื่อเผชิญวิกฤตการณ์ “ต้มยำกุ้ง” ซึ่งส่งผลสะเทือนไปทั่วทั้งเอเชียด้วยปัญหาทางการเงิน ในที่สุด Yaohan ก็ต้องขายกิจการให้กับ AEON Group และในเวลาใกล้เคียงกัน Jusco ก็ได้เปลี่ยนไปอยู่ในเครือข่ายของ AEON ด้วย

AEON Group ยักษ์ใหญ่ด้านค้าปลีกแห่งญี่ปุ่น มีประวัติศาสตร์ยาวนานกว่า 2 ศตวรรษ จากร้านขายกิโมโนเล็กๆ ในยุคเอโดะ พัฒนาสู่การเป็นหนึ่งในกลุ่มทุนค้าปลีกที่ใหญ่ที่สุดในเอเชีย
ขณะที่ Sogo นอกจากได้รับผลกระทบจากภาวะวิกฤตเศรษฐกิจในไทยแล้ว บริษัทแม่ก็มีปัญหาด้วย กิจการในไทยที่มีมานานถึง 19 ปีจึงปิดฉากไปในที่สุด (ปี 2546)
ในจังหวะต่อเนื่องกันนั้น Isetan ก็ปิดตำนาน 28 ปี (ปี 2563) ที่ CentralWorld เมื่อหมดสัญญาเช่าพื้นที่ ขณะที่ยุทธศาสตร์บริษัทแม่เปลี่ยนไปเน้นตลาดอื่น
ตามมาด้วย Tokyu ที่ได้ปิดสาขา MBK Center (ชื่อเดิม-ศูนย์การค้ามาบุญครอง) ที่อยู่มานานถึง 36 ปี (ปี 2564) ท่ามกลางภาวะการเผชิญปัญหาทั้งการแข่งขันและนักท่องเที่ยวต่างชาติที่ลดลงอย่างหนักในช่วง COVID-19
ทว่า ในช่วงเวลาคาบเกี่ยวกันนั้น ก็มีกระแสสวนทางสู่ประเทศไทย ด้วยคลื่นธุรกิจญี่ปุ่นลูกใหม่ที่กำลังถาโถมเข้าสู่วิถีชีวิตของปัจเจกบุคคลในเมืองหลวงและหัวเมืองอย่างไม่เคยปรากฏมาก่อน
โดยเฉพาะการมาถึงของโมเดลค้าปลีกที่แตกต่างจากเดิมอย่าง Uniqlo แบรนด์เสื้อผ้าแฟชั่นสำหรับลูกค้าฐานกว้างที่เข้ามาเมืองไทย (ปี 2554) พร้อมกับเครือข่ายร้านอาหารต้นตำรับจากญี่ปุ่นที่พาเหรดกันมาเมืองไทยเป็นระลอก
โดยเฉพาะการนำเข้ามาโดยกลุ่มเซ็นทรัล ซึ่งเป็นกระแสที่มีพลังต่อเนื่อง เชื่อว่ามาจากแรงกระตุ้นด้วยมาตรการยกเว้นวีซ่าเข้าประเทศญี่ปุ่นให้คนไทยสามารถพำนักได้ 15 วัน (ตั้งแต่ปี 2556) จากนั้น โซเชียลมีเดียก็เต็มไปด้วยเรื่องราวและภาพถ่ายไลฟ์สไตล์แบบญี่ปุ่น
ส่วนโมเดลห้างสรรพสินค้ายังคงพยายามต่อไป โดยในปี 2561 Siam Takashimaya ห้างยักษ์ใหญ่แบรนด์พรีเมียมแห่งญี่ปุ่น ได้เข้ามาปักหมุดเปิดสาขาแรกในไทยในฐานะผู้เช่าหลัก (Anchor Tenant) ของโครงการ ICONSIAM
ตามมาอย่างน่าตื่นเต้นในปี 2562 ด้วย DON DON DONKI ร้านค้าปลีกและซูเปอร์มาร์เก็ตชื่อดังที่ประเดิมเปิดตัวสาขาแรก (เปิดบริการ 24 ชั่วโมง) พร้อมแผนการเชิงรุกเปิดสาขาอย่างต่อเนื่อง จนดูเป็นห้างญี่ปุ่นที่ขยายตัวเร็วที่สุดในไทยในเวลานี้
สําหรับ Jusco กับตำนานในไทยกว่า 4 ทศวรรษ จากบริษัท สยามจัสโก้ จำกัด (ก่อตั้งในปี 2527) ได้เปลี่ยนชื่อเป็น บริษัท อิออน (ไทยแลนด์) จำกัด ในปี 2550 และได้เปิดตัว MaxValu Supermarket ในปีเดียวกันนั้น จากจุดตั้งต้นในทำเลเดิมของ Jusco ก่อนจะถอนตัวไป MaxValu ถือเป็นเครือข่ายค้าปลีกของญี่ปุ่นที่มีสาขาอยู่จำนวนไม่น้อย
นับเป็นกรณีการปรับตัวที่น่าสนใจ ซึ่งมีความสัมพันธ์กับการมาถึงอย่างครึกโครมของโมเดล Hypermarket จากยุโรป ซึ่งถือเป็นคู่แข่งโดยตรง โดยเฉพาะอย่างยิ่งในช่วงหลังวิกฤตการณ์ปี 2540 เมื่อมีทั้ง Tesco แห่งอังกฤษ และ Casino (Big C) แห่งฝรั่งเศสเข้ามาเป็น “ผู้เล่น” สำคัญที่มีเครือข่ายสาขามากกว่าอย่างเทียบไม่ได้ และมีความสัมพันธ์กับเครือข่ายธุรกิจใหญ่ของไทยด้วย
แผนการ Rebrand สู่ MaxValu (เริ่มปี 2550) ในที่สุดก็มาถึงจุดปรับตัวและตัดสินใจถอยการลงทุนออกจากไทย ด้วยปัจจัยอันซับซ้อน ทั้งที่มาจากความเป็นไปในสังคมไทยเอง และยุทธศาสตร์ซึ่งปรับเปลี่ยนส่งตรงมาจากบริษัทแม่ในญี่ปุ่น
ในภาพรวมแล้ว ความสัมพันธ์ทางธุรกิจไทย-ญี่ปุ่นในทศวรรษที่ผ่านมา ถือเป็นช่วงเวลาแห่งการขยับปรับตัวค่อนข้างรวดเร็ว…
