bg-single

นางสีดา กับพระราม สัญลักษณ์แห่งการช่วงชิงความอุดมสมบูรณ์ ในมหากาพย์รามายณะ

21.11.2026

On History | ศิริพจน์ เหล่ามานะเจริญ

ในมหากาพย์ “รามายณะ” ฉบับของวาลมิกิ อันเป็นฉบับมาตรฐาน ที่ได้รับความนิยมมากที่สุดในอนุทวีปอินเดีย เล่าว่า เมื่อท้าวชนก (หรือฤๅษีชนก) กษัตริย์แห่งกรุงมิถิลา ทรงประกอบพิธีไถนาเพื่อบูชาเทพยดาและเตรียมพื้นที่ทำไร่ไถนา ปรากฏว่าหัวไถได้ไปกระทบกับเด็กหญิงผู้มีรูปโฉมงดงาม ที่ผุดขึ้นมาจากผืนดินโดยไม่ได้เกิดจากครรภ์มารดา พระองค์จึงทรงรับมาเลี้ยงดูเป็นพระธิดา และตั้งชื่อให้กับธิดาตัวน้อยนางนี้ว่า “สีดา”

แน่นอนว่า ธิดาน้อยที่ชื่อว่า “สีดา” นี้ ก็คือใครคนเดียวกันกับที่เป็นต้นเหตุของศึกชิงนางระหว่าง “พระราม” กับ “ทศกัณฐ์” นั่นเอง

ส่วนพิธีไถนาที่ท้าวชนกได้ประกอบขึ้นนั้น คือพิธีกรรมที่เรียกกันว่า “วัปปมงคล” อันเป็นพิธีที่มีมาตั้งแต่ช่วงปลายของยุคพระเวท (คือช่วงเวลาที่ร่วมสมัยกับพุทธกาล หรือเก่าแก่กว่าเล็กน้อย) โดยคำว่า “วัปปะ” เป็นกริยาธาตุ แปลว่า “หว่าน” ตรงกับคำว่า “วาปยะ” ในภาษาสันสกฤต ที่แปลว่า “พึงหว่าน (เมล็ดพันธุ์)” หรือ “พึงเพาะปลูก”

ในพิธีกรรมดังกล่าว “กษัตริย์” จะทรงเป็นผู้ทรงทำหน้าที่ไถนา บนผืนนาศักดิ์สิทธิ์ ที่ใช้สำหรับประกอบพิธี โดยจะใช้ผาลไถนา ที่ต้องทำขึ้นมาจากทอง หรือเงินอย่างจำเพาะเจาะจง จรดลงไปที่ผืนนาด้วยตัวของพระองค์เองเท่านั้น ไม่ใช่ใครที่ไหนก็จะมาเป็นผู้ประกอบพิธีนี้ได้

ลักษณะอย่างนี้แสดงให้เห็นถึงเค้าเดิมของพิธีกรรมอันเก่าแก่ในชุมชนแบบดั้งเดิม (primitive society) ที่มีอยู่ในชุมชนเครือข่ายวัฒนธรรมพระเวทในอินเดียเหนือ และยังตกทอดให้เห็นในศาสนาพุทธยุคต่อมาด้วยอีกต่างหาก

ดังนั้น จึงไม่แปลกอะไรนัก ที่ในพุทธประวัติจะมีเรื่องเล่าไว้ด้วยว่า เมื่อครั้งที่เจ้าชายสิทธัตถะยังมีพระชนมายุได้เพียง 7 พรรษา พระราชบิดาของพระองค์คือ พระเจ้าสุทโธนะ ได้ทรงประกอบพระราชพิธีวัปปมงคลนี้ด้วย

โดยในช่วงเวลานั้น เจ้าชายสิทธัตถะองค์น้อยได้เกิดสมาธิขั้นแรกที่เรียกว่า “ปฐมญาณ” จนทำให้เกิดปาฏิหาริย์ที่สำคัญครั้งหนึ่งในพุทธประวัติก็คือ เงาไม้ที่ใต้ร่มต้นหว้าแห่งนั้นไม่ทอดเงาไปตามแสงอาทิตย์ แต่คงอยู่ที่ใต้ร่มไม้นั้นเหมือนแสงเงาที่เกิดจากแดดในยามเที่ยงนั่นเอง

(ในพุทธประวัติฉบับแปลไทย มักจะแปลข้อความตอนนี้ว่า คือพระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ ซึ่งไม่ถูกต้องเสียทีเดียว เพราะแม้ว่ารายละเอียดบางประการของพิธีวัปปมงคลจะเข้ามาประสมปนเปกับพิธีแรกนาขวัญในสุวรรณภูมิ ดังมีร่องรอยอยู่ในคำว่า “จรดพระนังคัล” เพราะคำว่า “นังคัล” นี้มีที่มาจากคำในภาษาบาลีที่ว่า “นงฺคล” เป็นคำกริยา แปลว่า “ไถ” [ในภาษาสันสกฤตมีคำว่า “ลางฺคล” แปลว่า “คันไถ”] แต่ในอินเดียไม่มีแนวคิดเรื่อง “ขวัญ” อันเป็นประเด็นสำคัญของพระราชพิธีนี้)

พิธีวัปปมงคลที่ว่านี้ จึงเป็นพิธีที่เป็นที่รู้จัก และถือปฏิบัติกันโดยทั่วไปในชมพูทวีป ไม่ว่าจะเป็นกลุ่มชนที่นับถือศาสนาใดก็ตาม โดยถือเป็นพิธีการเพื่อความอุดมสมบูรณ์ (fertility rite) ที่สำคัญพิธีหนึ่งของอินเดีย

น่าสนใจด้วยว่า ชื่อ “สีดา” (หรือจะเรียกอย่างเคร่งครัดตามภาษาสันสกฤตว่า “สีตา”) นั้นแปลว่า “รอยไถ” ที่ก็คือ ร่องรอยที่เกิดจากการที่กษัตริย์ผู้ประกอบพิธีวัปปมงคลนั้น (ในกรณีของรามายณะคือ ท้าวชนก) เป็นผู้จรดผาลไถนาลงไปบนท้องดิน เพื่อให้บังเกิดความอุดมสมบูรณ์ขึ้นมา

“รอยไถ” หรือ “สีดา” นั้น จึงเป็นสัญลักษณ์ของ “ความอุดมสมบูรณ์” ที่ท้าวชนกได้จรดลงไปบนนาผืนน้อยนั่นเอง

พระนารายณ์และพระแม่ลักษมี

ควรสังเกตด้วยว่า คำว่า “ชนก” ในภาษาสันสกฤตนั้น แปลตรงตัวว่า “บิดา” และยังสามารถหมายความถึง “ผู้ให้กำเนิด” หรือ “ผู้สร้าง” ก็ได้ด้วยเช่นกัน

ลักษณะอย่างนี้ ชวนให้นึกถึงระบบสัญลักษณ์ที่พบได้โดยทั่วไปในสังคมโบราณ ที่มักจะมีการอุปมาฉากของท้องฟ้าที่มีฝนตกพรำลงบนท้องทุ่งเขียวขจี ไม่ว่าพืชผลที่อยู่ในท้องทุ่งนั้นจะเป็นข้าวเจ้า ข้าวเหนียว ข้าวสาลี ข้าวโพด ข้าวบาร์เลย์ หรือพืชพันธุ์ธัญญาหารชนิดไหนๆ ย่อมทำให้เจ้าของท้องทุ่งยิ้มกริ่มมากกว่าจะร้องไห้ เพราะนั่นทำให้สามารถคาดหวังได้ถึงผลผลิตที่จะผลิดอกออกผลตามมา

โดยเฉพาะในสังคมที่รู้จักการเกษตรกรรมแล้ว ก็มักจะสร้างบุคลาธิษฐานของ “ท้องฟ้า” ในรูปของ “ผู้ชาย” ที่หลั่ง “ฝน” คือ “เชื้อแห่งชีวิต” ลงมายังพื้น “แผ่นดิน” ที่มักแสดงแทนด้วยรูป “ผู้หญิง” เชื้อแห่งชีวิตเมื่อตกต้องสู่พื้นดินย่อมก่อกำเนิดให้มี “ชีวิต” คือ “ผลผลิต” เหมือนกับการเสพสังวาสกันของสิ่งมีชีวิตต่างๆ

ในกรณีนี้ “รอยไถ” ของท้าวชนก (คือ พ่อ) ที่จรดลงไปในผืนดิน หรือท้องธรณี (คือ แม่) ในพิธีวัปปมงคล แล้วเกิดเป็น “นางสีดา” ขึ้นมานี้ ก็จึงไม่ต่างไปจากพืชผลอันอุดม ที่ผู้ประกอบพิธีดังกล่าวคาดหวังจะได้รับเลยสักนิด

ยิ่งเมื่อพิจารณาถึงความเชื่อตามปรัมปราคติที่ว่า “นางสีดา” นั้นก็คือ “พระแม่ลักษมี” เป็นเทพีแห่งความอุดมสมบูรณ์, ความมั่งคั่งร่ำรวย และโชคลาภ ในศาสนาพราหมณ์-ฮินดู ที่อวตารตามพระนารายณ์ (องค์เดียวกันกับพระวิษณุ) ผู้เป็นพระสวามี ที่ลงมาเกิดเป็นพระราม ตามท้องเรื่องรามายณะ ก็ยิ่งขับเน้นให้เห็นถึงการเป็นสัญลักษณ์แห่งความอุดมสมบูรณ์ ของนางสีดาให้ยิ่งชัดเจนขึ้นไปอีกมาก

แถม “นางสีดา” ยังไม่ได้เป็นเพียงความอุดมสมบูรณ์ ที่เกิดจากการประกอบพิธีวัปปมงคลของท้าวชนกเท่านั้น แต่ยังเป็นความอุดมสมบูรณ์ของใครคนอื่นอีกมากมาย ในจักรวาลทัศน์อันกว้างใหญ่ของรามายณะด้วยเช่นกัน

คำว่า “ราม” จากชื่อของพระราม ในภาษาสันสกฤต มักแปลกันว่า “ผู้ที่นำความสุขมาให้” หรือ “ผู้ที่ทำให้โลกยินดี” เพราะมีรากศัพท์ดั้งเดิมหมายถึง “ยินดี” “ดีใจ” “พึงพอใจ” “การอยู่รวมกันอย่างมีความสุข” หรือ “การทำให้จิตใจสงบสุขและเบิกบาน”

แต่คำว่า “ราม” เดียวกันนี้เอง ก็ยังอาจแปลความหมายเป็นอย่างอื่นได้อีกด้วย ดังมีหลักฐานปรากฏว่า ในคัมภีร์โบราณที่จัดเป็นหนึ่งในพระเวททั้ง 4 อย่าง “อาถรรพเวท” นั้น คำว่ารามมีความหมายตรงตัวว่า “สีดำ” “สีคล้ำ” หรือ “สีมืด”

เกี่ยวกับเรื่องนี้มักจะอธิบายกันว่า เป็นการสะท้อนให้เห็นถือสีพระวรกายของพระรามเอง ซึ่งมีผิวสีคล้ำ ซึ่งก็เป็นสิ่งที่รับรู้กันโดยทั่วไปในกลุ่มสังคมวัฒนธรรมต่างๆ ที่ได้รับเอาอิทธิพลของมหากาพย์เรื่องนี้เข้าไปพร้อมกับศาสนาพราหมณ์-ฮินดู และอะไรอื่นๆ จากอนุทวีปอินเดีย

ตัวอย่างเช่น ในวัฒนธรรมไทย ที่เห็นว่าพระรามนั้นมีพระวรกายเป็น “สีเขียว” ซึ่งในรามเกียรติ์ฉบับรัชกาลที่ 1 ระบุว่า ที่พระรามมีสีพระวรกายเช่นนี้ เพราะประสูติในเวลากลางคืน เป็นต้น

แต่ต้นทางในวัฒนธรรมกระแสหลักของอินเดียนั้น ไม่ได้มองว่า พระรามมีพระวรกายสีเขียวเหมือนอย่างไทย ด้วยเห็นว่า พระรามมีพระวรกายสีฟ้า หรือสีม่วงเข้มต่างหาก ที่สำคัญก็คือ สีของพระวรกายดังกล่าวคือ “สีของเมฆฝน” ที่ดำทะมึนด้วยเตรียมที่จะโปรยปรายหยาดน้ำฟ้าลงมาสู่ท้องดิน ในโลกของมนุษย์

ในกรณีนี้ “พระราม” เอง จึงเป็นสัญลักษณ์ของความอุดมสมบูรณ์ ไม่ต่างอะไรไปจาก “นางสีดา” ด้วยเหมือนกัน เพียงแต่พระราม เป็นสัญลักษณ์ของ “พ่อ” ผู้หลั่งริน “สายฝน” คือ “เชื้อแห่งชีวิต” ลงมาสู่ “แม่” ในท้องของดิน จนเกิดเป็นผลิตผล คือความอุดมสมบูรณ์ออกมา

ดังนั้น จึงชวนให้คิดไปได้ด้วยว่า การที่ชื่อ “ราม” มีความหมายอย่างที่เข้าใจกันโดยส่วนใหญ่ว่า “ผู้ที่นำความสุขมาให้” หรือ “ผู้ที่ทำให้โลกยินดี” นั้น ส่วนหนึ่ง (และควรที่จะเป็นส่วนใหญ่) จึงเกิดขึ้นเพราะพระรามเป็นผู้ที่ชิงเอา “ความอุดมสมบูรณ์” คือ “นางสีดา” ที่พวกยักษ์หรือรากษส ที่นำโดย ท้าวราวัณ (หรือ ราวณะ ไทยออกเสียงว่า ท้าวราพณ์) คือทศกัณฐ์ ได้ปล้นชิงเอาไปกักเก็บไว้ยังเกาะของหมู่ยักษ์ คือเกาะลงกา กลับคืนมาสู่โลกของมนุษย์

โครงเรื่องอย่างกว้างที่สุดของมหากาพย์อย่าง “รามายณะ” ก็คือการที่พระรามนำทัพไปชิงตัวนางสีดา ที่ท้าวราวัณฉุดคร่าไปกลับคืนมานี้ จึงมีร่องรอยที่ข้องกับแนวคิดเรื่องความอุดมสมบูรณ์ จากสัญลักษณ์ที่ซ่อนอยู่ในชื่อของตัวละครหลักคือ “พระราม” กับ “นางสีดา” ด้วยประการฉะนี้เอง



เนื้อหาที่ได้รับการโปรโมต

ชาวไร่คนสุดท้ายของโลก (2)
การ์ตูน สะดุดยิ้ม by พล
เครือข่ายค้าปลีกญี่ปุ่น
ไม่เมาไม่เลิกรา (1)
หลายองค์กรระดับโลกยกเลิก ‘ท่านั่งยองๆ เท้าชิด มือปิดหู’ ในการรับมือฟ้าผ่า
นั่งรถเข็น…ไปญี่ปุ่น (4) ทานซูชิที่ญี่ปุ่น
ทาวน์เฮาส์ ทางเลือกใหม่
การ์ตูน อรุณ วัชระสวัสดิ์
นางสีดา กับพระราม สัญลักษณ์แห่งการช่วงชิงความอุดมสมบูรณ์ ในมหากาพย์รามายณะ
การ์ตูน san_d1196
วิกฤต ‘บูลลี่ออนไลน์’ โจทย์ใหญ่-สกัดภัยไซเบอร์
กอดหน่อย อ่อยแล้วนะ : ภารกิจสร้างหุ่นยนต์เบย์แม็กซ์