หลายองค์กรระดับโลกยกเลิก ‘ท่านั่งยองๆ เท้าชิด มือปิดหู’ ในการรับมือฟ้าผ่า
Multiverse | บัญชา ธนบุญสมบัติ
ในยามที่เกิดพายุฝนฟ้าคะนองและมีความเสี่ยงจากฟ้าผ่า มีคำแนะนำหนึ่งที่ได้รับการเผยแพร่ค่อนข้างแพร่หลายในช่วงหลายทศวรรษที่ผ่านมา นั่นคือ
“หากอยู่ในที่โล่งซึ่งมีความเสี่ยงต่อฟ้าผ่า และไม่สามารถหาที่หลบที่ปลอดภัยได้ (เช่น อาคารที่มั่นคงและรถยนต์) ก็ให้ย่อตัวลงต่ำ นั่งยองๆ เท้าชิดกัน และยกส้นเท้าขึ้นเล็กน้อยเพื่อให้ฝ่าเท้ารับสัมผัสพื้นน้อยที่สุด เอามือปิดหูสองข้าง” ท่านี้มีชื่อเรียกในภาษาอังกฤษว่า lightning crouch หมายถึง ท่าหมอบเพื่อลดความเสี่ยงจากฟ้าผ่า ซึ่งอาจจำง่ายๆ แบบคล้องจ้องว่า ‘นั่งยองๆ เท้าชิด มือปิดหู’ ก็ได้
ท่า lightning crouch หรือ ‘นั่งยองๆ เท้าชิด มือปิดหู’ นี้ได้รับการออกแบบโดยให้เหตุผลว่า
หากสายฟ้าเคลื่อนตัวลงมาในบริเวณที่เราอยู่ การลดความสูงของร่างกายก็จะช่วยลดโอกาสในการเป็นเป้าหมายของฟ้าผ่าด้วยกลไกแบบฟาดลงโดยตรง (direct strike)
การที่เท้าชิดกันก็จะช่วยลดความต่างศักย์ไฟฟ้าระหว่างเท้าทั้งสองสำหรับกลไกแบบกระแสไฟฟ้าไหลมาตามพื้น (ground current)
ส่วนการเอามือปิดหูสองข้าง ก็เพื่อลดเสียงดังกัมปนาทที่อาจทำให้แก้วหูแตกได้
ด้วยหลักการและเหตุผลที่ว่ามานี้จึงทำให้หน่วยงานด้านอุตุนิยมวิทยาและสถาบันด้านความปลอดภัยจำนวนหนึ่งยึดถือและแนะนำให้ประชาชนปฏิบัติตาม (ย้ำ! ในกรณีที่หาที่หลบฟ้าผ่าที่ปลอดภัยไม่ได้) ตัวอย่างเช่น สถาบันอุตุนิยมวิทยาฟินแลนด์ (Finnish Meteorological Institute) ดูข้อมูลได้ที่ https://en.ilmatieteenlaitos.fi/protection-against-lightning
อย่างไรก็ดี ผมขอตั้งข้อสังเกตว่า สถาบันอุตุนิยมวิทยาฟินแลนด์ไม่ได้ใช้คำว่า lightning crouch แต่ใช้ภาพกราฟิกที่สื่อความหมายเดียวกัน ทว่า คำแนะนำที่ให้ไว้ว่าให้นั่งยองๆ อยู่ห่างจากต้นไม้เท่ากับความสูงของต้นไม้นั้นผมไม่เห็นด้วย เพราะยังเสี่ยงต่อกระแสไฟฟ้าที่ไหลมาตามพื้นหากต้นไม้ถูกฟ้าผ่า (ประเด็นนี้อยู่นอกเหนือบทความนี้ เอาไว้จะหาโอกาสเขียนถึงประเด็นนี้อีกครั้งหนึ่งครับ)

ดูข้อมูลได้ที่ https://en.ilmatieteenlaitos.fi/protection-against-lightning
อย่างไรก็ดี ในปัจจุบัน (พฤศจิกายน ค.ศ.2026 หรือ พ.ศ.2569) มีหน่วยงานระดับโลกอย่างน้อย 3 แห่งที่ได้ยกเลิกคำแนะนำการใช้ท่า lightning crouch อย่างชัดเจนแล้ว ได้แก่
(1) National Weather Service (NWS) ของสหรัฐอเมริกา
(2) Outdoors NSW & ACT Limited ของออสเตรเลีย
และ (3) Franklin Japan ของญี่ปุ่น
เมื่อองค์กรขนาดใหญ่หลายแห่งเปลี่ยนท่าทีและนโยบายเกี่ยวกับความปลอดภัยจากฟ้าผ่าเช่นนี้ ผมจึงคิดว่าเป็นเรื่องสำคัญที่ต้องทำให้สังคมไทยโดยรวมรับทราบ และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องนำไปพิจารณาอย่างรอบคอบครับ
เริ่มจากองค์กรแรกก่อนคือ National Weather Service (NWS) หรือสำนักงานอุตุนิยมวิทยาแห่งชาติของสหรัฐอเมริกา
ข้อมูลเรื่อง The National Weather Service (NWS) stopped recommending the crouch in 2008 หรือสำนักงานอุตุนิยมวิทยาแห่งชาติยกเลิกการแนะนำท่านั่งยอง ใน ค.ศ.2008 จากเว็บของ NWS ที่ https://www.weather.gov/safety/lightning-crouch ระบุว่า
“ทำไมล่ะ? เพราะท่านั่งยองไม่ได้ให้การปกป้องในระดับที่มีนัยสำคัญแต่อย่างใด ไม่ว่าคุณจะยืนอยู่หรืออยู่ในท่านั่งยอง หากมีช่องทางที่ฟ้าผ่าพุ่งตรงมาจากด้านบนเหนือศีรษะโดยตรง (หรือใกล้เคียงมาก) คุณมีแนวโน้มสูงมากที่จะถูกฟ้าผ่าและเสียชีวิต หรือได้รับบาดเจ็บจากฟ้าผ่า (ดังนั้น) แทนที่จะมุ่งเน้นเรื่อง ‘สิ่งที่ต้องทำเมื่ออยู่ในสถานการณ์อันตราย’ สำนักงานอุตุนิยมวิทยาแห่งชาติจึงมุ่งเน้นไปที่ ‘สิ่งที่ต้องทำเพื่อไม่ให้ตัวคุณตกอยู่ในสถานการณ์อันตราย’ และ ‘หากพบว่าตนเองอยู่ในสถานการณ์อันตราย คุณจะออกจากสถานการณ์อันตรายนั้นได้อย่างไร’ แทน”
คำแนะนำในการปฏิบัติตัวเพื่อลดความเสี่ยงจากฟ้าผ่าของ NWS ได้แก่
o วางแผนล่วงหน้า ซึ่งรวมถึงรู้ว่าคุณจะไปที่ไหนเพื่อให้ปลอดภัย
o ติดตามพยากรณ์อากาศ
o ยกเลิกหรือเลื่อนกิจกรรมออกไปหากมีการพยากรณ์ว่าจะมีพายุฝนฟ้าคะนอง
o เฝ้าติดตามสภาวะฝนฟ้าอากาศ
o ลงมือกระทำแต่เนิ่นๆ เพื่อให้คุณมีเวลาไปถึงสถานที่ที่ปลอดภัย
o เข้าไปหลบในอาคารที่มั่นคง หรือยานพาหนะโครงสร้างโลหะหลังคาแข็งก่อนที่สภาพอากาศที่คุกคามจะมาถึง (ขยายความ : NWS ใช้คำว่า hard-topped metal vehicle ซึ่งในทางปฏิบัติ หมายถึง ยานพาหนะโครงสร้างโลหะที่ปิดสนิทรอบด้าน เช่น รถยนต์ที่ปิดกระจก ส่วนยานพาหนะที่ไม่ปิดสนิทรอบด้าน เช่น รถกอล์ฟ ไม่ปลอดภัย)
o หากคุณได้ยินเสียงฟ้าผ่า ให้ไปยังสถานที่ปลอดภัยทันที
เหตุผลที่ NWS ให้ไว้ก็คือ “การส่งเสริมท่านั่งยองทำให้เราเข้าใจผิดว่าการนั่งยองจะช่วยให้ปลอดภัย แม้แต่การส่งเสริมท่านั่งยองว่าเป็นทางเลือกสุดท้ายเมื่อเส้นผมตั้งชัน ก็ยังทำให้เรารู้สึกว่าเราจะได้รับสัญญาณเตือน หรือในสถานการณ์เช่นนั้น เราพอจะทำอะไรได้บ้างซึ่งจะช่วยไม่ให้ถูกฟ้าผ่า ความเชื่อเหล่านี้อาจทำให้เราไม่กระตือรือร้นและไม่แสวงหาที่หลบภัยที่ปลอดภัยก่อนที่ภัยคุกคามจากฟ้าผ่าจะมีนัยสำคัญ”
ข้อความจาก NWS ยังย้ำด้วยว่า “ในช่วงที่เกิดพายุฝนฟ้าคะนอง ไม่มีสถานที่ภายนอกอาคารที่ใดที่ปลอดภัย ข้อแนะนำขององค์การบริหารบรรยากาศและมหาสมุทรแห่งชาติ (NOAA) ยึดหลักความปลอดภัยเป็นพื้นฐาน หากคุณไม่สามารถเข้าไปข้างในอาคารที่มั่นคง หรือยานพาหนะโครงสร้างโลหะหลังคาแข็งได้ คุณก็จะไม่อาจปลอดภัยได้”
คำแนะนำเพิ่มเติมจาก NWS เพื่อลดความเสี่ยงจากฟ้าผ่า ได้แก่
o หลีกเลี่ยงพื้นที่โล่งแจ้ง
o อย่าทำตัวเป็นจุดสูงสุด หรืออยู่ใกล้กับวัตถุที่สูงที่สุดในบริเวณนั้น
o อย่าหลบภัยใต้ต้นไม้สูงหรือต้นไม้ที่ขึ้นอยู่โดดเดี่ยว
o หากอยู่ในป่า จงอยู่ห่างจากต้นไม้ให้มากที่สุด
o หากมากันเป็นกลุ่มให้กระจายตัวออกไป เพื่อเพิ่มโอกาสที่จะมีผู้รอดชีวิตซึ่งสามารถเข้ามาช่วยเหลือผู้เคราะห์ร้ายจากเหตุฟ้าผ่า

ที่มา : https://www.franklinjapan.jp/raiburari/refarence/
องค์กรที่สองที่ยกเลิกท่านั่งยองๆ ได้แก่ Outdoors NSW & ACT Limited ของออสเตรเลีย ตัวย่อ NSW มาจากคำว่า New South Wales (รัฐนิวเซาท์เวลส์) และ ACT มาจากคำว่า Australian Capital Territory (เขตนครหลวงออสเตรเลีย) องค์กรนี้ดูแลและส่งเสริมกิจกรรมกลางแจ้ง นันทนาการ การศึกษา และการท่องเที่ยวเชิงผจญภัยในพื้นที่ดังกล่าวครับ
ข่าวจากเว็บของ Outdoors NSW & ACT หัวข้อ Lightning Safety Has Changed! เมื่อวันที่ 12 กันยายน ค.ศ.2022 ที่ https://www.outdoorsnswact.org/post/lightning-safety-has-changed ระบุว่า
“Outdoors NSW & ACT ขอเพิกถอนการสนับสนุนการสอนกฎ 30-30 (30-30 Rule) และท่าหมอบหลบฟ้าผ่า (lightning crouch) ในฐานะวิธีการลดความเสี่ยงจากฟ้าผ่า หากท่านประสงค์จะใช้แนวทางหรือกลยุทธ์เหล่านี้ต่อไป โปรดดำเนินการตรวจสอบข้อมูลและประเมินความเหมาะสมด้วยตนเองอย่างรอบคอบ”
ทั้งนี้ “Outdoors NSW & ACT สนับสนุนและส่งเสริมให้สมาชิกนำหลักการและสโลแกนด้านความปลอดภัยจากฟ้าผ่า 3 ข้อ ต่อไปนี้ – ซึ่งสอนโดยสำนักงานอุตุนิยมวิทยาแห่งชาติสหรัฐอเมริกา – ไปปรับใช้และเผยแพร่ประชาสัมพันธ์สำหรับกิจกรรมกลางแจ้งทุกประเภท ทั้งในการปฏิบัติงานและกิจกรรมนันทนาการ ดังนี้
1. ไม่มีสถานที่ใดกลางแจ้งที่ปลอดภัย เมื่อมีพายุฝนฟ้าคะนองเกิดขึ้นในบริเวณนั้น! (NO place outside is safe when thunderstorms are in the area!)
2. เมื่อได้ยินเสียงฟ้าร้อง ให้เข้าไปอยู่ภายในอาคารทันที! (When thunder roars, go indoors!)
3. หลังจากได้ยินเสียงฟ้าร้องครั้งสุดท้ายผ่านไปแล้วครึ่งชั่วโมง จึงจะถือว่าปลอดภัยที่จะออกไปทำกิจกรรมกลางแจ้งได้ (Half an hour since thunder roars, now it is safe to go outdoors.)”
องค์กรที่สามที่ยกเลิกท่านั่งยองๆ ได้แก่ บริษัท แฟรงคลิน เจแปน จำกัด (Franklin Japan Co., Ltd.) ซึ่งเป็นบริษัทด้านฝนฟ้าอากาศของญี่ปุ่น ก่อตั้งขึ้นเมื่อเดือนพฤษภาคม ค.ศ.1991 (พ.ศ. 2534)
ธุรกิจหลักและความเชี่ยวชาญของบริษัท แฟรงคลิน เจแปน จำกัด ได้แก่ เครือข่ายตรวจจับและสังเกตการณ์การเกิดฟ้าผ่าทั่วประเทศญี่ปุ่นที่มีความแม่นยำสูง การบริการข้อมูลและเตือนภัยฟ้าผ่าและสภาพอากาศแบบเรียลไทม์สำหรับโรงงานอุตสาหกรรม สนามกอล์ฟ สถานีโทรทัศน์ และงานกลางแจ้ง และการออกใบรับรองการเกิดฟ้าผ่าอย่างเป็นทางการ เพื่อใช้ประโยชน์ในด้านการตรวจสอบความเสียหายหรือเป็นหลักฐานทางสถิติและทางกฎหมาย
เมื่อวันที่ 29 มกราคม ค.ศ.2026 (พ.ศ. 2569) บริษัท แฟรงคลิน เจแปน จำกัด ได้ออกประกาศทบทวนและยกเลิกคำแนะนำเกี่ยวกับ “ท่านั่งยองหลบภัยฟ้าผ่า” ดูได้จากเว็บ https://www.franklinjapan.jp/infomation/4281/
โดยมีคำแปลดังนี้
“ประกาศ เมื่อวันที่ 29 มกราคม ค.ศ.2026
การทบทวนนโยบายคำแนะนำเกี่ยวกับ ‘ท่านั่งยองหลบภัยฟ้าผ่า’
ที่ผ่านมา บริษัทฯ ได้แนะนำ ‘ท่านั่งยองหลบภัยฟ้าผ่า’ (การนั่งยองๆ ชิดเท้าเข้าหากันเพื่อลดพื้นที่สัมผัส) เป็นหนึ่งในมาตรการสร้างความปลอดภัยฉุกเฉินเมื่อเกิดฟ้าผ่า อย่างไรก็ตาม จากผลการศึกษาวิจัยในระยะหลัง รวมถึงความเห็นของหน่วยงานด้านการบริหารจัดการภัยพิบัติและผู้เชี่ยวชาญทั้งในและต่างประเทศ บริษัทฯ จึงได้ตัดสินใจทบทวนนโยบายใหม่ โดยยกเลิกการแนะนำ ‘ท่านั่งยองหลบภัยฟ้าผ่า’ ตั้งแต่นี้เป็นต้นไป
สาเหตุหลักมีดังต่อไปนี้
ประการแรก ท่านั่งยองหลบภัยฟ้าผ่าเป็นเพียงมาตรการเฉพาะหน้าในสถานการณ์จำกัดอย่างยิ่งที่ไม่สามารถหาที่หลบภัยอื่นได้เลย และมักทำให้เข้าใจคลาดเคลื่อนว่าเป็นมาตรการป้องกันฟ้าผ่าทั่วไป ซึ่งไม่ใช่การกระทำที่รับประกันการป้องกันอันตรายจากฟ้าผ่าได้อย่างแน่นอน และไม่สามารถทดแทนการอพยพหลบภัยที่ถูกต้องได้
ประการที่สอง มีการชี้ให้เห็นว่าความเข้าใจที่ว่า ‘นั่งยองแล้วจะปลอดภัย’ อาจทำให้ผู้คนชะลอการอพยพไปยังสถานที่ปลอดภัยที่ควรให้ความสำคัญเป็นอันดับแรก (เช่น ภายในอาคาร หรือในรถยนต์) ทั้งที่ในความเป็นจริงแล้ว การเคลื่อนย้ายไปยังสถานที่ปลอดภัยตั้งแต่เนิ่นๆ คือมาตรการที่มีประสิทธิภาพสูงสุดในการรับมือกับภัยพิบัติจากฟ้าผ่า
ประการที่สาม วิธีปฏิบัติและประสิทธิผลของท่านั่งยองหลบภัยฟ้านั้น เป็นเรื่องยากที่ประชาชนทั่วไปจะเข้าใจและปฏิบัติได้อย่างถูกต้องแม่นยำ และอาจไม่สามารถรับประกันความปลอดภัยที่เพียงพอได้ในบางสถานการณ์
จากเหตุผลทั้งหมดนี้ บริษัทฯ ได้พิจารณาแล้วเห็นว่า มีความจำเป็นต้องทบทวนแนวทางการให้ข้อมูลด้านความปลอดภัยเมื่อเกิดฟ้าผ่าเสียใหม่
นับจากนี้เป็นต้นไป บริษัทฯ จะมุ่งเน้นเผยแพร่ข้อมูลและแนะนำมาตรการความปลอดภัยจากฟ้าผ่าที่มีความน่าเชื่อถือสูงยิ่งขึ้น ซึ่งประกอบด้วย
o การสังเกตสัญญาณเตือนของฟ้าผ่าให้ทันท่วงที
o การรีบอพยพไปยังสถานที่ปลอดภัย เช่น ภายในอาคารหรือในรถยนต์ทันทีเมื่อคาดว่าจะเกิดฟ้าผ่า
o การตรวจสอบข้อมูลสภาพอากาศล่วงหน้า และงดเว้นกิจกรรมที่ไม่จำเป็นเมื่อทำกิจกรรมกลางแจ้ง
ทั้งนี้ บริษัทฯ ยังคงมุ่งมั่นในการสรรหาและเผยแพร่ข้อมูลที่เอื้อต่อการรักษาความปลอดภัยของผู้ใช้งาน โดยอ้างอิงตามองค์ความรู้ทางวิทยาศาสตร์ล่าสุดและมุมมองด้านการป้องกันภัยพิบัติต่อไป
ข้อมูลอ้างอิง : สำนักงานอุตุนิยมวิทยาแห่งชาติสหรัฐอเมริกา (NWS) หัวข้อ Lightning Safety – The Lightning Crouch มกราคม ค.ศ.2026 บริษัท แฟรงคลิน เจแปน จำกัด”
การปรับเปลี่ยนท่าทีขององค์กรผู้เชี่ยวชาญระดับโลกเหล่านี้สะท้อนให้เห็นถึงการทบทวนข้อมูลเชิงประจักษ์และมาตรฐานความปลอดภัยสมัยใหม่ ซึ่งควรค่าแก่การรับทราบและนำไปพิจารณาอย่างถี่ถ้วน ทั้งโดยหน่วยงานที่เกี่ยวข้องและปัจเจกชนทั่วไป โดยมีเป้าหมายสูงสุดคือความปลอดภัยของทุกคนครับ
