นอกเรื่อง | อรพิณ ยิ่งยงพัฒนา
แสงอาทิตย์อยู่บนท้องฟ้า อยู่ในอากาศ เป็นทรัพยากรที่มีไม่จำกัด เราสามารถรับพลังจากแสงอาทิตย์มาแปลงเป็นพลังงานไฟฟ้าได้ และถ้ามีเทคโนโลยีที่ยกระดับขึ้น ก็สามารถเก็บพลังงานที่ผลิตได้ในช่วงกลางวัน ไว้ใช้ตอนพระอาทิตย์ตกดินได้ด้วย
แต่การใช้พลังงานจากแสงอาทิตย์ ไม่ใช่แค่กิจการระหว่างตัวเรากับพระอาทิตย์ เพราะถ้าจะเชื่อมต่อระบบให้เสถียรและใช้ร่วมกับไฟบ้านได้ งานนี้ต้องผ่าน “กระทรวงมหาดไทย” ซึ่งกำกับดูแลการไฟฟ้านครหลวงและการไฟฟ้าส่วนภูมิภาค โดย กกพ. กำกับอัตรารับซื้อไฟและกติกาการเชื่อมต่ออีกชั้น
มหาดไทยเพิ่งเริ่มโครงการโซลาร์ภาคประชาชน โดยรัฐอุดหนุนครัวเรือนละ 50,000 บาท จำนวน 1 ล้านครัวเรือน ใช้เงินจาก พ.ร.ก.กู้เงิน วงเงิน 2 แสนล้านบาท ส่วนค่าใช้จ่ายที่เหลือจากราคามาตรฐาน 140,000 บาท ประชาชนสามารถกู้ธนาคารรัฐได้ในอัตราดอกเบี้ยคงที่ 2.5% เป็นเวลา 7 ปี
ส่วนเรื่องที่ว่า ทำไมเทคโนโลยีพลังงานแสงอาทิตย์ที่มีมานานหลายปี แต่ประเทศไทยเพิ่งมารณรงค์และอุดหนุนกันขนาดนี้
เรื่องนั้นขอละไว้ในฐานที่ (ไม่) เข้าใจ
ไม่กี่วันหลังเปิดโครงการ บริษัทผู้ติดตั้งรายย่อยจำนวนหนึ่งก็ทยอยบอกลา เพราะดูเงื่อนไขแล้วสู้ไม่ไหว โดยเฉพาะข้อกำหนดเรื่องการวางแบงก์การันตี 50,000 บาท แนวทางที่วางไว้เหมาะกับบริษัทที่มีสายป่านยาวมากกว่าธุรกิจรายเล็กที่กำลังสร้างตัว
พลพีร์ สุวรรณฉวี รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงมหาดไทย ชี้แจงว่า ที่ต้องวางแบงก์การันตีและซื้อประกันก็เพื่อปกป้องประชาชน เพราะผู้ลงทะเบียนราว 4 ใน 10 จะกู้เงินมาติดตั้ง และต้องผ่อนนานถึง 7 ปี ถ้าผู้ติดตั้งทิ้งงานหรือไม่มาดูแล คนที่เดือดร้อนคือประชาชน
พูดอีกก็ถูกอีก ความกังวลเรื่องผู้รับเหมาทิ้งงานเป็นเรื่องจริง
วิธีตอบคำถามของ รมช.มหาดไทย ผ่านรายการข่าวหลายรายการ คือการพูดย้ำซ้ำๆ ว่าทำไปก็เพื่อประชาชน ประชาชนจะเป็นผู้เลือกบริษัทที่เข้าร่วมโครงการได้ด้วยตัวเอง
ยิ่งฟังก็ยิ่งถูกผลักให้ต้องเข้าใจว่า ทำถูกแล้วจ้า
แต่การปกป้องประชาชน ต้องมาในรูปแบบที่คัดรายเล็กออกโดยอัตโนมัติเท่านั้นไหม คำตอบมาจากรัฐเอง เพราะในเวลาเดียวกัน กระทรวงการคลังก็กำลังร่วมกับ บสย. เปลี่ยนจากการวางเงินก้อน 50,000 บาท ไปเป็นการจ่ายค่าธรรมเนียมค้ำประกันไม่เกิน 500 บาทต่อปี
แปลว่าทางเลือกอื่นมีอยู่ตั้งแต่ต้น แค่ไม่มีใครมองเห็น

ในหนังสือ Capitalist Realism : Is There No Alternative? มาร์ก ฟิชเชอร์ เรียกภาวะนี้ว่า “สัจนิยมทุนนิยม”
เขาพูดถึงความรู้สึกที่แพร่หลายว่า ทุนนิยมไม่เพียงเป็นระบบการเมืองและเศรษฐกิจเดียวที่ใช้การได้เท่านั้น
แต่เรายังไม่อาจแม้แต่จะจินตนาการถึงทางเลือกอื่นที่เป็นรูปเป็นร่างได้ (สรุปความโดยผู้เขียน)
เรื่องแบบนี้ไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะกับโซลาร์ภาคประชาชน ก่อนหน้านี้ไม่นาน กะเพราแก้วจุรี 01-04 ก็เพิ่งกลายเป็นประเด็น เมื่อมีการเปิดเผยว่าซีพีแรมได้รับการคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ไว้ตั้งแต่ปี 2567 ไบโอไทยซึ่งเป็นผู้หยิบเรื่องนี้ขึ้นมา ตั้งใจเชื่อมโยงประเด็นดังกล่าวไปถึง UPOV 1991 ซึ่งเป็นประเด็นหนึ่งในการเจรจาการค้าเสรี FTA ระหว่างไทยกับสหภาพยุโรป
ภายใต้ พ.ร.บ.คุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ.2542 ซึ่งอิงกับ UPOV 1978 เกษตรกรยังสามารถเก็บเมล็ดไว้ปลูกเองได้ ขายใบได้ และนำไปวิจัยได้ สิ่งที่ห้ามคือการเพาะขยายพันธุ์แก้วจุรีเพื่อนำไปขาย
แต่หากไทยแก้กฎหมายตาม UPOV 1991 สิทธิของเจ้าของพันธุ์จะกว้างขึ้น การเก็บเมล็ดไว้ปลูกต่ออาจกลายเป็นข้อยกเว้นที่รัฐเลือกจะให้หรือไม่ก็ได้
การแบ่งเมล็ดให้เพื่อนบ้านก็อาจเสี่ยงต่อการละเมิด และพันธุ์ที่เกษตรกรคัดเลือกและพัฒนาต่อจากพันธุ์ที่ได้รับการคุ้มครองก็อาจเข้าข่ายเป็นสิทธิของเจ้าของพันธุ์เดิมด้วย
น่าเสียดายที่เมื่อข้อมูลเรื่องกะเพราสายพันธุ์ใหม่ (ที่เก่าแล้ว) นี้ออกมา ผู้คนที่เข็ดหลาบกับการผูกขาดของทุนใหญ่ก็กังวลว่าปัญหาจะบานปลายไปจนถึงขั้นที่เกษตรกรจะถูกห้ามปลูกกะเพรา ซึ่งไม่เป็นความจริง
บทสนทนาจึงกลายเป็นการกระแนะกระแหนกันว่า ใครจับใจความไม่ถูก ก่อนจะบานปลายออกนอกเรื่องไปถึงขั้นว่า อย่าโรแมนติไซซ์เกษตรกร เพราะหากปล่อยให้เกษตรกรปลูกพันธุ์พื้นบ้าน ก็จะสู้พันธุ์ที่ให้ผลผลิตสม่ำเสมอไม่ได้
ตลกร้ายคือ ความกังวลว่าเกษตรกรจะถูกห้ามปลูกนั้นผิดตั้งแต่ต้น เพราะแก้วจุรีไม่ได้ถูกพัฒนามาให้ชาวบ้านทั่วไปเอาไปปลูก แต่ทำขึ้นเพื่อป้อนโรงงานที่ผลิตข้าวผัดกะเพราหลายล้านถาดต่อวัน ผ่านเครือข่ายเกษตรกรที่ปลูกตามสเป๊กของบริษัท ใบใหญ่ น้ำหนักสม่ำเสมอ ผัดแล้วไม่หด
เรื่องจึงไม่เกี่ยวแล้วว่า เกษตรกรจะปลูกได้ไหม แต่เมื่อผู้บริโภคในตลาดใหญ่คุ้นกับกะเพราแบบเดียวแล้ว กะเพราแบบอื่นที่ใบเล็กกว่า กลิ่นต่างออกไป จะยังมีที่ยืนในตลาดไหม
คำถามแบบนี้ คนที่สนใจก็สนใจ คนที่ไม่สนใจก็มองว่าช่างไร้เดียงสา
ในบทสนทนาที่คุยกันไม่รู้เรื่องนี้ วิกฤตถูกทำให้ “กลายเป็นเรื่องปกติ” ราวกับว่า มันก็เป็นแบบนี้แหละ
ถ้าวางสองเรื่องนี้ ทั้งเรื่องโซลาร์ภาคประชาชนและกะเพราแก้วจุรีไว้ข้างกัน จะเห็นกลไกเดียวกันทำงานอยู่ นั่นคือการบริหารความเสี่ยงที่กลายเป็นการคัดเลือกผู้เล่น
ความ “สม่ำเสมอ” ของพันธุ์พืช กับความ “มั่นคง” ของผู้ติดตั้ง ที่ฟังดูเหมือนจะเป็นกลาง มีเหตุผล แต่คนที่ชนะในเกมนี้ได้กลับกลายเป็นผู้เล่นที่มีทุนหนาพอ
การ “ไม่มีทางเลือกอื่น” จึงไม่ได้เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ แต่เกิดจากกติกาที่ทำให้กะเพราใบใหญ่ขนาดสมบูรณ์ และบริษัทโซลาร์ที่มีสายป่านยาว กลายเป็นฝ่ายที่อยู่รอด
“เกลียดซีพีก็เลิกเข้าเซเว่นให้ได้ก่อน” มีคำพูดทำนองนี้ออกมามากมายในโซเชียลมีเดีย และประโยคแบบนี้แหละที่วิพากษ์ตัวมันเอง ว่าสุดท้ายแล้วเราก็ไม่ได้มีทางเลือกมากสักเท่าไร
มันแล้วแต่จะมองว่า สิ่งนี้คือนวัตกรรม หรือเป็นการจำกัดทางเลือกของผู้บริโภคและทางรอดของรายย่อย
แต่ถ้าการเยาะเย้ยยังหยุดคนตั้งคำถามไม่ได้ ก็ยังมีเครื่องมืออีกชิ้นให้หยิบใช้ ด้วยการแจ้งว่า “ขอสงวนสิทธิ์ในการดำเนินการตามกฎหมาย” ต่อผู้เผยแพร่ข้อมูลที่ “บิดเบือน”
ข้อสังเกตของฟิชเชอร์คือ ภายใต้สัจนิยมทุนนิยม อำนาจนิยมสามารถอยู่ร่วมกับระบอบประชาธิปไตยได้ดีอย่างน่าประหลาดใจ หากยืมข้อสังเกตนี้มาใช้กับสองกรณีข้างต้น ก็พอเห็นแล้วว่า ไม่จำเป็นต้องสั่งห้ามใครพูด แค่ทำให้การพูดมีราคาที่ต้องจ่าย เหมือนกับที่ไม่จำเป็นต้องห้ามรายเล็กเข้าร่วมโครงการ แค่ตั้งเงื่อนไขที่รายเล็กจ่ายไม่ไหว
ทั้งที่จริงๆ ทางเลือกอื่นไม่ได้หายไปไหน มันแค่ถูกทำให้มองไม่เห็นเท่านั้นเอง
