โดย ธงชัย วินิจจะกูล
ความพ่ายแพ้ของพรรครีพับลิกันในการเลือกตั้งทั่วไปเมื่อต้นเดือนพฤศจิกายนที่ผ่านมา (“เลือกตั้งกลางเทอมประธานาธิบดี”) นั้น มีการพูดถึงกันอย่างกว้างขวาง โดยมากในแง่ที่เป็นสัญญาณของการเมืองในสหรัฐอเมริกาในระยะใกล้อีกไม่กี่ปีข้างหน้า
นี่เป็นความพ่ายแพ้ครั้งสำคัญของทรัมป์และทรัมป์นิยม (Trumpism) ซึ่งผมขอแยกต่างจาก “อนุรักษนิยมแบบอเมริกัน” เพราะมีคนไม่น้อยที่ไม่จัดว่าทรัมป์เป็นตัวแทนของอนุรักษนิยมในแบบที่เคยเป็นมาในสหรัฐอเมริกา เพราะมีหลักคิดหลักการหลายอย่างต่างกันอย่างมาก
กล่าวอย่างรวบยอด ทรัมป์เป็นขวาจัดสุดสุด ที่ทำลายหลักคิดของอนุรักษนิยมแบบอเมริกันหลายอย่าง
อนุรักษนิยมแบบอเมริกันยืนหยัดหลักการปกครองด้วยกฎหมาย แต่ทรัมป์พยายามเป็นผู้นำที่ไม่แคร์กฎหมาย เพราะเชื่อว่าผู้นำเป็นตัวแทนของความดีความถูกต้อง ในแบบที่คนเคร่งศาสนามองหานักบุญมากอบกู้โลก
อนุรักษนิยมแบบอเมริกันไม่ต้องการรัฐบาลกลางที่ใหญ่โตหรือมีอำนาจมากไป ไม่ว่าในเรื่องการศึกษา สวัสดิการ หรือการประกันสุขภาพ ต้องการให้อำนาจเหล่านี้เป็นของรัฐ ท้องถิ่น และเอกชน แต่ไม่ยอมให้รัฐ (ไม่ว่าระดับใด) เข้ามายุ่มย่ามกับความเป็นอิสระของปัจเจกชนมากเกินไป
แต่ทรัมป์เพิ่มอำนาจรัฐบาลกลาง บังคับแทรกแซงรัฐต่างๆ และท้องถิ่นยิ่งกว่าพรรคเดโมแครตมักกระทำเสียอีก ให้อำนาจล้นเหลือแก่องค์กรปราบปรามผู้อพยพที่ครอบคลุมทั้งประเทศ
ทั้งยังพยายามเพิ่มอำนาจของประธานาธิบดีให้เหนือกว่าอำนาจรัฐสภา แถมยังทำราวกับศาลสูงก็เป็นส่วนหนึ่งของกลไกการใช้อำนาจของตน
ทรัมป์ทำลายการปกครองด้วยกฎหมายตามปกติ ใช้คำสั่งประธานาธิบดีเป็นเครื่องมือด้วยการอ้างความมั่นคงและภาวะฉุกเฉินเพื่อเพิ่มอำนาจพิเศษแก่ทำเนียบขาว การขึ้นภาษีศุลกากรขนานใหญ่ การให้อำนาจแก่องค์กรปราบปรามผู้อพยพ และการทำสงครามกับอิหร่าน ล้วนอาศัยอำนาจตาม “ภาวะฉุกเฉิน” ทั้งนั้น
ในระดับโลกนั้น อนุรักษนิยมแบบอเมริกันต้องการให้สหรัฐอเมริกาค้ำประกันความมั่นคงของทุนนิยมโลกในแง่ต่างๆ ต่อสู้กับคอมมิวนิสต์และปัจจัยซึ่งเป็นภัยต่อทุนนิยมโลก (แนวคิดพรรคเดโมแครตไม่ต่างไปเท่าไรนักในเรื่องนี้)
แต่กลายเป็นทรัมป์และฝ่ายขวาแบบทรัมป์นิยมที่ต้องการให้สหรัฐอเมริกาถอนตัวจากบทบาทดังกล่าว (ซึ่งเป็นแนวคิดที่คล้ายคลึงกับฝ่ายซ้ายสังคมนิยมของอเมริกา แม้อาจจะด้วยเหตุผลคนละเรื่องกันเลยก็ตาม)
แถมทรัมป์ยังทำให้ทุนนิยมโลกปั่นป่วนรวนเร ไม่ค้ำประกันความมั่นคงของโลกตะวันตก ทั้งยังทำตัวเป็นเจ้าพ่อหรือราชาระดับโลกซึ่งสั่นคลอนเสถียรภาพของโลกตะวันตกเสียเอง
เหล่านี้ล้วนเป็นการทำลายระบอบปกครองของกฎหมายที่อนุรักษนิยมอเมริกันถือเป็นเรื่องใหญ่ ผลในระยะยาวเป็นอย่างไรนั้น คงจะต้องดูกันอีกที แต่ได้พิสูจน์แล้วว่าทั้งการปกครองของกฎหมายและระบอบประชาธิปไตยซึ่งเชื่อมั่นว่ามีความเข้มแข็งมากนั้น กลับถูกกัดกร่อนบ่อนทำลายลงอย่างรวดเร็วเพียงไม่กี่ปีภายใต้อำนาจของทรัมป์
ทั้งหมดนี้เป็นสิ่งที่มีคนพูดถึงกันมากรวมทั้งจากบรรดานักวิเคราะห์ในประเทศไทยด้วย คงต้องดูกันต่อไปว่าสภาคองเกรสใต้การควบคุมของพรรคเดโมแครตจะสามารถหยุดทรัมป์ได้จริงขนาดไหน
ส่วนตัวผมเองสนใจอีกประเด็นที่ต่างออกไป นั่นคือ ความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นและที่กำลังจะมาถึงนั้น จะเข้าใจมันได้ในบริบทระยะยาวและกว้างไปกว่าการเมืองระยะสั้นๆ ได้อย่างไรบ้าง
เช่น ความเปลี่ยนแปลงของทุนนิยมโลก การเกิดขึ้นของระบอบทรัมป์และฝ่ายขวาในยุโรปเกี่ยวข้องกับความเปลี่ยนแปลงของทุนนิยมโลกแน่ๆ ดังที่มีผู้วิเคราะห์ไว้หลายท่าน (แต่ผมมีความรู้ในประเด็นนี้ไม่พอ)
อีกแง่หนึ่ง ซึ่งนักวิชาการในสหรัฐอเมริกาจำนวนไม่น้อยให้ความสนใจ แต่เราแทบจะไม่ได้ยินเลยจากบรรดานักวิเคราะห์วิจารณ์การเมืองอเมริกันที่มีอยู่ในประเทศไทย ก็คือ เราจะเข้าใจปรากฏการณ์ทรัมป์ ตั้งแต่การขึ้นสูงจนถึงความเสื่อมลงในบริบทของความเสื่อมถอยของจักรวรรดิอเมริกาอย่างไร
ใช่ครับ ประเด็นสำคัญก็คือความเสื่อมถอยของจักรวรรดิอเมริกัน
นักวิชาการคนหนึ่งซึ่งเขียนอธิบายเกี่ยวกับหัวข้อนี้ไว้เป็นหนังสือหลายเล่มในระยะประมาณ 10 ปีที่ผ่านมาและทำให้ประเด็นนี้กลายเป็นกล่าวขวัญในหมู่นักวิชาการและปัญญาชนของอเมริกา คือศาสตราจารย์ Alfred McCoy (เพื่อนร่วมงานของผมที่มหาวิทยาลัยวิสคอนซินใน 30 ปีที่ผ่านมานั่นเอง)
ผลงานสำคัญ 2 ชิ้นที่ผมขอแนะนำให้อ่านคือ Alfred W. McCoy, In the Shadows of the American Century : The Rise and Decline of US Global Power, Haymarket Books, 2017 และ Alfred W. McCoy, “Ending the American Dream by 2029?” https://tomdispatch.com/ending-the-american-dream-by-2029 (December 2025)
McCoy เป็นผู้เชี่ยวชาญประวัติศาสตร์ฟิลิปปินส์ ทำให้เขาเข้าใจประวัติความเป็นมาของจักรวรรดิอเมริกันจากมุมมองต่างออกไปจากนักวิชาการทั่วไปซึ่งมักมองที่ประวัติศาสตร์การเมืองภายในและความผูกพันกับยุโรป แต่ McCoy มองจักรวรรดิอเมริกันตรงที่อำนาจของอเมริกานอกตะวันตก โดยเฉพาะในลาตินอเมริกา แคริบเบียน จนถึงฟิลิปปินส์
เขาสืบร่องรอยการกำเนิดของจักรวรรดิอเมริกันตั้งแต่ปลายศตวรรษที่ 19 นับจากจักรวรรดิสเปนถอนตัวออกไป ซึ่งส่วนมากกลับมาตกอยู่ใต้อิทธิพลของสหรัฐอเมริกาแทน (ทั้งครอบครองและไม่ครอบครองโดยตรง)
จักรวรรดิอเมริกันเติบโตคู่มากับทุนนิยมอุตสาหกรรมที่พึ่งพิงพลังงานน้ำมัน (หมายถึงทั้งอุตสาหกรรมน้ำมัน การผลิตสารพัด และการขนส่งที่อยู่บนฐานการใช้น้ำมัน)
ในทางการเมืองนั้น จักรวรรดิอเมริกันเติบโตขึ้นแทนที่ยุโรปในช่วงสงครามโลกสองครั้ง และยิ่งใหญ่สุดหลังจากนั้นโดยมีภารกิจหลักคือการต่อสู้กับโลกคอมมิวนิสต์ แม้จะจบลง
โดยชัยชนะของฝ่ายโลกเสรี แต่ต้นทุนที่จักรวรรดิอเมริกันต้องจ่ายก็สูงมาก
และกลับมีผลให้จักรวรรดิเริ่มเสื่อมถอยลงนับจากนั้น (ทศวรรษ 1990)
ประมาณ 30 ปีที่ผ่านมา มีปรากฏการณ์หลายอย่างที่ทั้งสะท้อนการเสื่อมถอยของจักรวรรดิอเมริกาและเป็นเหตุให้ความเสื่อมถอยนี้ลงลึกยิ่งขึ้น
ประการสำคัญที่เกี่ยวพันกับการปรับตัวของทุนนิยมโลกด้วย คือ การที่อุตสาหกรรมอเมริกันปรับตัวเข้าสู่พลังงานสีเขียวอย่างล่าช้าลังเล แถมยังดื้อดึงจะอยู่กับเชื้อเพลิงฟอสซิลต่อไป แม้ตนเองจะเป็นผู้นำของปัญญาประดิษฐ์ (AI) ที่พัฒนาขึ้นอย่างรวดเร็วและต้องการพลังงานไฟฟ้ามหาศาล แต่การปรับเปลี่ยนนโยบายพลังงานกลับไม่สอดคล้องตอบสนองต่อแนวโน้มดังกล่าว
ในขณะที่ในระยะเดียวกัน จีนกลับเติบโตทางเศรษฐกิจขึ้นพรวดๆ เพราะจีนหันเข้าหาอุตสาหกรรมที่พึ่งพิงพลังงานสีเขียวมากขึ้น และเป็นผู้นำของเทคโนโลยี AI โดยไม่ต้องพึ่งพิงสหรัฐอเมริกา
ในทางการเมืองโลก การที่สหรัฐอเมริกาต้องเข้าไปค้ำประกันความมั่นคงของโลกในสงครามย่อยๆ จำนวนมากในช่วงระยะเวลาเดียวกัน จึงต้องแบกรับต้นทุนทางการทหารมหาศาลในระดับโลก เป็นปัจจัยกัดกินจักรวรรดิอเมริกันเองด้วย
ผลของการทำสงครามเหล่านั้น มีทั้งที่พ่ายแพ้จนต้องถอนตัว (เช่น อัฟกานิสถาน) มีความสำเร็จ (เช่น โคโซโว) แต่มีอีกจำนวนมากซึ่งไม่สามารถบอกได้ด้วยซ้ำว่าความบอบช้ำที่เกิดขึ้นนั้นสำเร็จหรือล้มเหลว (เช่น การเข้าแทรกแซงในแอฟริกา และตะวันออกกลางหลายสิบกรณี)
อีกด้านหนึ่ง สหรัฐอเมริกาพยายามรักษาเขตอิทธิพลรอบบ้านตัวเอง นั่นคือลาตินอเมริกา อเมริกากลาง และแคริบเบียน อาศัยการแทรกแซงทั้งที่เปิดและไม่เปิดเผย ทั้งด้วยมาตรการทางเศรษฐกิจจนถึงส่งทหารเข้าปฏิบัติการโดยตรง และโค่นรัฐบาลที่ตนไม่ต้องการ เช่น ล่าสุด ที่ยึดอำนาจในเวเนซุเอลาด้วยการลักพาตัวผู้นำที่เป็นอริกับสหรัฐอเมริกา
McCoy เห็นว่าปัจจัยหลายประการดังกล่าวมา ส่งผลให้เกิดวิกฤตทางเศรษฐกิจและการจ้างงานในประเทศ จนทำให้การเมืองในประเทศเองอ่อนแอลงอย่างมาก ที่เห็นได้ชัดคือเกิดการแตกขั้วทางการเมืองอย่างรุนแรง ประนีประนอมยากขึ้นเรื่อยๆ และเป็นเงื่อนไขนำไปสู่การเมืองแบบสุดโต่งจากฝ่ายขวา
ฐานเสียงที่เหนียวแน่นของทรัมป์คือประชากรที่เป็นผลผลิตของความเสื่อมถอยทางเศรษฐกิจและการเมืองดังกล่าว
เขาเห็นว่าในสองสมัยของประธานาธิบดีทรัมป์นั้น การถดถอยของจักรวรรดิยิ่งหนักหน่วงขึ้น ถึงขนาดที่ความสัมพันธ์กับประเทศนาโตซึ่งเป็นเสาหลักของระบบความมั่นคงของโลกหลังสงครามโลกครั้งที่สองถูกกระทบจนง่อนแง่น
การตัดงบประมาณขององค์การช่วยเหลือระหว่างประเทศ (USAID) นอกจากจะทำลาย soft-power ของจักรวรรดิอเมริกันเองแล้ว ยังเป็นเสมือนการประกาศถอนตัวจากบทบาทของการเป็นผู้นำโลกของอเมริกานั่นเอง
McCoy เห็นว่าในปี 2029 ซึ่งทรัมป์จะพ้นจากตำแหน่ง จะเป็นหลักหมายสำคัญว่าความเป็นผู้นำของอเมริกาสิ้นสุดลงเช่นกัน
เขาไม่ได้เสนอว่าจักรวรรดิอเมริกันจะลงจอดหรือจบลงเอยรูปใดชัดๆ เพราะยังมีความเป็นไปได้อยู่หลายอย่าง ขึ้นอยู่กับความเป็นไปต่อจากนี้ รวมทั้งการเมืองในสหรัฐอเมริกาเองในอนาคตระยะใกล้ด้วย
ตรงนี้ ผมอยากให้เราดูตัวอย่างการถดถอยของจักรวรรดิสเปน อังกฤษ และอื่นๆ จะพบว่าประวัติศาสตร์มิได้เป็นเส้นตรงถึงขนาดที่จะบอกได้ง่ายๆ ว่าจักรวรรดิหนึ่งจะต้องถดถอยลงแบบไหนหรือจบลงอย่างไร เพราะขึ้นอยู่กับความเปลี่ยนแปลงของการเมืองในจักรวรรดิเก่าเหล่านั้น
การถดถอยหมายถึงอำนาจนำเหนือประเทศอื่นที่เคยล้นหลามกลับลดน้อยถอยลง มิได้หมายถึงการล่มสลายพังพินาศไปแต่อย่างใด
ทุกวันนี้ความรุ่งเรืองของอารยธรรมมนุษยชาติหลายอย่างก็ยังมีที่มาจากจักรวรรดิสเปน ความก้าวหน้าหลายอย่างก็ยังอยู่กับอังกฤษซึ่งเป็นจักรวรรดิที่เสื่อมถอยไปตั้งครึ่ง
ศตวรรษแล้ว คนไทยยังนิยมส่งคนไปเรียนในอังกฤษและประเทศอื่นๆ ในยุโรป ทั้งที่จักรวรรดิเหล่านั้นถดถอยลงนานแล้ว
ในกรณีของจักรวรรดิอเมริกันนั้น คงต้องจับตากันต่อไปว่าการพ่ายแพ้ของทรัมป์และทรัมป์นิยมจะมีผลต่อทิศทางและรูปลักษณ์ของการเสื่อมถอยลงของจักรวรรดิอเมริกันอย่างไร
คำถามเหล่านี้เป็นเรื่องที่น่าสนใจซึ่งผมเองไม่มีความรู้พอจะตอบได้ชัด ทำได้เพียงแค่ชี้ให้เห็นคำถามใหญ่ที่ต้องการคำอธิบายกันต่อไป
