โดย ธเนศวร์ เจริญเมือง
- อ่าน สหรัฐ : 250 ปีที่ผ่าน จนถึงโลกวันนี้ (1)
- อ่าน สหรัฐ: 250 ปีที่ผ่านจนถึงโลกวันนี้ (2)
- อ่าน ผู้นำ, ภูมิหลัง กับการสร้างรัฐ
- อ่าน ทุนนิยม : จาก 2 ศตวรรษที่แล้วถึงโลกวันนี้
- อ่าน คำประกาศเพื่อระบอบประชาธิปไตย A Democratic Manifesto
- อ่านบทความทั้งหมดของธเนศวร์ เจริญเมือง คลิกที่นี่
ประชาธิปไตยที่ตกต่ำลง?
: ทรัมป์ กับก้าวต่อไปของประชาธิปไตยในอเมริกา
"ทางเดียวสำหรับสหรัฐที่จะคืนเกียรติยศแก่คุณค่าที่ยิ่งใหญ่ตั้งแต่อดีต คือ ความเท่าเทียมกัน, เสรีภาพ และประชาธิปไตยที่มีความหมาย ก็คือเปลี่ยนระบบ เปลี่ยนที่รากฐาน และถ้าหาก 3 สิ่งข้างต้นรักษาไว้ไม่ได้ด้วยการจัดการด้านการเมืองกับเศรษฐกิจในตอนนี้ นี่ก็คือจุดเริ่มต้นของวิกฤตอย่างเป็นระบบ..."
Gar Alperovitz, America Beyond Capitalism. 2005 pp.3-4
"โลกสมัยใหม่กำลังประสบปัญหา 3 ข้อ 1. ความขัดแย้งเชิงโครงสร้างระหว่างการเติบโตของเศรษฐกิจทุนนิยมกับการอยู่รอดของสิ่งแวดล้อม เศรษฐกิจต้องเติบโต แต่อากาศกลับถูกทำลาย การเติบโตของสีเขียวอยู่ตรงกันข้ามกับการเติบโตของทุน... 2. ข้อจำกัดของระบบทุน ทุนนิยมปฏิรูปไม่ได้ เพราะเป้าหมายคือการเติบโต แต่สิ่งแวดล้อมก็ต้องเติบโตเช่นกัน... 3. ยุคหลังทุนนิยม วิสัยทัศน์ของสังคมคืออะไร ระหว่างเศรษฐกิจกับคุณภาพชีวิต..."
Ulrike Herrmann, The End of Capitalism. 2025
"ไม่นานมานี้...หลายรัฐที่เคยถูกฝังไว้หลังม่านเหล็ก...ได้กลายเป็นสมาชิกของชมรมประชาธิปไตยขนานแท้ แต่ก็มีบางสาธารณรัฐที่แม้ไม่ได้เป็น เช่น ยูเครน, จอร์เจีย และคีร์กีซสถาน ก็ได้เกิดกรณีมวลชนลุกขึ้นต่อต้านการเลือกตั้งแบบทุจริตและระบอบการปกครองอำนาจนิยม รวมทั้งความปรารถนาของมวลชนที่จะเข้าร่วมกับฝ่ายตะวันตก และแล้ว "การค้าเสรี" ก็ได้กลายเป็นคำขวัญใหม่ หวังใช้เป็นเครื่องมือที่จะสร้างสันติภาพ"
Stephen Kotkin, "The Weakness of the Strongmen." Foreign Affairs. Jan./Feb. 2026
ท่ามกลางงานหลายๆ ชิ้นที่เขียนวิพากษ์วิจารณ์เศรษฐกิจทุนนิยมและปรารถนาจะเห็นสังคมต่อไปมีเศรษฐกิจที่เป็นธรรม เศรษฐกิจแบบผสมผสาน หรือเศรษฐกิจแบบทุนนิยมที่สูญสิ้นไป พร้อมด้วยระบอบประชาธิปไตย สมาชิกมีสิทธิเสรีภาพเท่าเทียมกัน และอำนาจเป็นของประชาชน คุณภาพของสิ่งแวดล้อมได้รับการใส่ใจและปรับปรุง
ปรากฏว่าได้มีผลการศึกษาเกี่ยวกับความผันแปรของระบอบประชาธิปไตยในหลายๆ ประเทศอย่างน่าตกใจ
ในงานชื่อ “ประชาธิปไตยตายได้อย่างไร” (How Democracies Die, 2018) 2 นักวิชาการจากมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด ดร.เลวิตสกี้ กับ ดร.ซิบลัตต์ (Steven Levitsky & Daniel Ziblatt) ได้เผยให้เห็นพัฒนาการของการทำลายประชาธิปไตยแบบเสรีนิยม (Liberal Democracies) เป็น 2 แบบ
จากยุคสงครามเย็น (ทศวรรษ 1950-1960) รัฐประหารจากการใช้อาวุธและใช้กำลังบีบบังคับมีสาเหตุสำคัญของการทำลายประชาธิปไตยในรัฐอาร์เจนตินา, บราซิล, สาธารณรัฐโดมินิกัน, กานา, กรีซ, กัวเตมาลา, ไนจีเรีย, ปากีสถาน, เปรู, ไทย, ตุรกี และอุรุกวัย
แต่ที่เกิดขึ้นในระยะหลังๆ คือ รัฐประหารที่ชิลี ในปี 1973 ที่กองทหารบุกเข้าสังหารประธานาธิบดีอาเยนเด้ที่ทำเนียบ
การเคลื่อนขบวนรถถังในไทย ปี 2006
การโค่นล้มประธานาธิบดีโมฮัมเหม็ด มอร์ซี ในปี 2013 และยิ่งลักษณ์ ชินวัตร ในปี 2014 ซึ่งนับว่าน้อยลงเป็นลำดับ
ในยุคหลังๆ นี้ สิ่งที่ถูกนำเข้ามาแทนที่นั้นก็คือ
ข้อแรก มีการใช้สถาบันประชาธิปไตยต่างๆ (รวมทั้งผู้นำที่มาจากการเลือกตั้งเอง) ที่ได้บิดเบือน บั่นทอนอำนาจและทำลายระบอบประชาธิปไตยลงไปในที่สุด ได้เกิดการใช้กฎหมายเพื่อทำลายกฎหมาย บ่อยครั้งที่ผู้นำแบบอำนาจนิยมในระยะหลังๆ ได้หันไปใช้ระบบศาล กฎหมาย และหน่วยข่าวกรองเพื่อสกัดและผลักไสคู่แข่งทางการเมืองออกจากการแข่งขัน
ข้อที่สอง มาตรการในการทดสอบผู้นำแบบอำนาจนิยม หรือส่อแววว่าเป็นภัยต่อประชาธิปไตยมี 4 ข้อ คือ
1. ปฏิเสธหรือไม่แสดงความตั้งใจที่จะเคารพกฎเกณฑ์ประชาธิปไตยอย่างจริงจัง เช่น ยุติการใช้รัฐธรรมนูญชั่วคราวหรือเปลี่ยนแปลงผลการเลือกตั้ง
2. ปฏิเสธความชอบธรรมของคู่แข่งทางการเมือง เช่น เรียกคู่แข่งการเมืองว่าเป็น “ศัตรูของรัฐ” “นักโทษ” หรือ “ภัยสังคม”
3. อดทนต่อหรือส่งเสริมการใช้ความรุนแรง
และ 4. จำกัดสิทธิเสรีภาพ และข่มขู่ว่าจะลงโทษสื่อมวลชน, กลุ่มทำงานภาคประชาสังคม และคนวิพากษ์วิจารณ์รัฐ
ข้อที่สาม บทบาทในการปกป้องคุ้มครองพรรคการเมือง พรรคการเมืองเป็นเสมือนตัวกลั่นกรอง มิให้นักฉวยโอกาสหรือคนมีความคิดสุดโต่งเข้ามาป่วนการหาเสียงและการเลือกตั้ง
ในอดีตที่เยอรมนีและอิตาลี นักการเมืองกลุ่มหนึ่งเชื่อมั่นว่าพวกเขาสามารถควบคุมคนใหม่ที่เข้ามามีทัศนะที่เป็นอันตรายได้
ข้อที่สี่ รัฐธรรมนูญอย่างเดียวไม่เพียงพอในการปกป้องประชาธิปไตย แต่ต้องอาศัยกฎเกณฑ์ที่มิได้เขียนไว้ เช่น ยอมรับว่าคนที่เข้ามาแข่งขันกันทางการเมืองมิใช่ศัตรูกันที่จะขจัดให้สิ้นไป นักการเมืองควรมีความอดกลั้นต่อความเห็นที่ขัดแย้งกันทางการเมือง มิใช่ทำทุกอย่างเพื่อกวาดล้างคนเห็นต่าง
ข้อที่ห้า เมื่อสังคมถูกแบ่งแยกออกด้วยเชื้อชาติ ศาสนา หรืออัตลักษณ์ คู่แข่งทางการเมืองมองแต่ละฝ่ายเป็นภัย หากคิดว่าต้องทำทุกวิถีทางเพื่อเอาชนะ นั่นคือประชาธิปไตยก็ง่ายที่จะล่มสลาย ในบริบทของสหรัฐ เมื่อมองไปที่ประวัติศาสตร์ของประเทศ ดร.เลวิตสกี้ กับ ดร.ซิบลัตต์ได้พบว่าหลักเกณฑ์ประชาธิปไตยของประเทศเผชิญความขัดแย้งกันมากขึ้น มีการแบ่งเป็นพรรคพวกและขาดการร่วมมือกันระหว่างพรรคต่างๆ
ข้อที่หก บทสรุป ประชาธิปไตยจะอยู่ได้ต้องอาศัยความตั้งใจของผู้นำทางการเมืองที่จะยึดถือคุณค่าประชาธิปไตยเหนือพรรคทั้งหลาย สร้างความร่วมมือกันให้กว้างขวางเพื่อต่อสู้กับแนวคิดอำนาจนิยม เสริมบทบาทพรรคการเมืองเพื่อประชาธิปไตยให้เข้มแข็ง พร้อมอยู่ร่วมกันด้วยความสามัคคี ไม่แยกจากกัน
จาก 6 ข้อที่กล่าวมานี้ ผู้เขียนทั้ง 2 คน ดร.เลวิตสกี้ กับ ดร.ซิบลัตต์ เขียนหนังสือเล่มนี้ในปี 2018 ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่โดนัลด์ ทรัมป์ ได้เป็นประธานาธิบดีสมัยแรก (2017-2021) คนที่ 45 ต่อจากนั้นก็แพ้โจ ไบเดน แห่งพรรคเดโมแครต 1 สมัย แล้วกลับมาชนะการเลือกตั้งอีกครั้ง ได้เป็นประธานาธิบดีคนที่ 47 ในช่วงปี 2025-2029
คำถามคือ ประชาธิปไตยของสหรัฐในช่วงวาระแรกของทรัมป์เป็นอย่างไร
และบัดนี้ประชาธิปไตยของสหรัฐพัฒนาไปอย่างไรบ้าง เป็นไปตามข้อกังวลของผู้เขียนทั้ง 2 หรือไม่
จากงานที่เขียนในปี 2018 ดร.เลวิตสกี้ กับ ดร.ซิบลัตต์เห็นว่า สหรัฐมีจุดแข็งคือ
1. มีรัฐธรรมนูญเพียงฉบับเดียว ซึ่งมีอายุต่อเนื่องติดต่อกันมา 237 ปี
2. หลักการระดับชาติที่ยึดมั่นคือเสรีภาพและความเท่าเทียมกัน
3. ชนชั้นกลางที่เข้มแข็ง
4. มีสินทรัพย์และการศึกษาที่ดี
และ 5. มีภาคเอกชนขนาดใหญ่และมีความหลากหลาย
ผู้เขียนทั้ง 2 เห็นว่าปัจจัย 5 ข้อนี้น่าจะเป็นภูมิคุ้มกันมิให้ระบอบประชาธิปไตยของประเทศนี้ล่มสลายได้
จากการศึกษาของนักวิชาการชั้นนำของไทย 2 คน คือ ดร.สุรชาติ บำรุงสุข (ทรัมป์นิยม : จากอนุรักษนิยมสู่ประชานิยมปีกขวา, 2567) และ ดร.ธเนศ อาภรณ์สุวรรณ (อเมริกากระจุย ระเบียบโลกกระจายภายใต้ทรัมป์, 2568) ทัศนะของนักวิชาการไทยต่อการเมืองในสหรัฐมีดังนี้
(อนึ่ง เนื่องจากบทบาทของผู้นำสหรัฐมีผลต่อโลกกว้าง และทรัมป์ครองอำนาจมานานพอสมควร การสรุปความเห็นในบทความนี้จึงมีมาจาก 3 ส่วน คือ 1. งานเขียนทั้ง 2 เล่ม 2. งานเขียนในช่วง 7-8 เดือนมานี้ โดยเฉพาะตั้งแต่ต้นปี 2569 และ 3. งานเขียนของนักคิดนักวิจารณ์คนอื่นๆ ในห้วง 8 เดือนที่ผ่านมา)
หนึ่ง หนังสือทั้ง 2 เล่มเป็นการรวมบทความที่ส่วนใหญ่เขียนในช่วงปี พ.ศ. 2567-2568 ที่น่าสนใจคือ แม้มาจากคนละสถาบัน แต่มุมมองก็คล้ายกัน ก็เพราะทรัมป์ได้รับเลือกให้เป็นประธานาธิบดีไปแล้ว 1 สมัย (เป็น ปธน. คนที่ 45 พ.ศ.2560-2564 (20 มกราคม 2017-20 มกราคม 2021) งานทั้ง 2 จึงเป็นงานที่เกิดจากการพิจารณาและประเมินผลงานในช่วงเวลาดังกล่าวและการหาเสียงในช่วงปี 2566-2567 ก่อนชนะการเลือกตั้งอีกครั้งและก้าวขึ้นเป็น ปธน.คนที่ 47 เริ่มตั้งแต่วันที่ 20 มกราคม 2568 เป็นต้นมา
สอง หนังสือทั้ง 2 เล่มพูดถึงพัฒนาการของแนวทางการเมืองฝ่ายขวาที่นำทรัมป์ไปสู่แนวคิดและแนวทางการบริหารประเทศเหมือนกัน
สุรชาติลำดับแนวคิดอนุรักษนิยมฝ่ายขวาในอังกฤษ ยุโรป และทั่วโลก จนมาถึงสหรัฐ
ธเนศพูดถึงการใช้อำนาจของ 3 ฝ่าย คือ นิติบัญญัติ-บริหาร-ตุลาการ ในระบบประธานาธิบดี ซึ่งมีลักษณะตรวจสอบและถ่วงดุลกัน น่าเสียดายที่เป็นงานจากบทความรายสัปดาห์เป็นหลัก ยังขาดการวิเคราะห์และสรุปว่ามีปัจจัยใดบ้างที่เป็นสาเหตุของทิศทางอำนาจนิยมในรัฐที่มีปัจจัยประชาธิปไตยแข็งแกร่งหลายด้าน
สาม งานทั้ง 2 เล่มชี้ชัดเจนว่า 4 ปี (2560-2564) ของการบริหารงาน ประธานาธิบดีทรัมป์ได้เปิดเผยท่วงทำนองและทัศนะแบบอำนาจนิยมอย่างต่อเนื่อง ตั้งแต่ต้นจึงเป็นเหตุให้หนังสือทั้ง 2 เล่มพูดถึงพัฒนาการของแนวคิดแบบอนุรักษนิยมและอำนาจนิยมในโลกตะวันตกและลามไปถึงสหรัฐ สิ่งที่แสดงออกอย่างชัดเจนตลอดช่วง 4 ปีนั้นเริ่มตั้งแต่การหาเสียงที่ประกาศกร้าวว่าจะทำทุกอย่างเพื่อให้สหรัฐกลับมาเป็นชาติที่ยิ่งใหญ่เป็นภารกิจแรก
การประกาศขึ้นอัตราภาษีอากรสินค้านำเข้าจากประเทศต่างๆ ทั่วโลกในลักษณะที่สหรัฐไม่มีการจัดประชุมปรึกษาหารือกับรัฐใด ทั้งหมดล้วนเป็นการตัดสินใจฝ่ายเดียว แสดงให้เห็นบุคลิกการนำที่เข้มแข็งเด็ดขาดของตนเอง
และดังที่ธเนศ อาภรณ์สุวรรณ ตั้งข้อสังเกตไว้ว่า 200 กว่าปี นับแต่การสถาปนาสหรัฐเป็นสาธารณรัฐแรกของโลก และมีรัฐธรรมนูญฉบับมีลายลักษณ์อักษรร่างขึ้นมาโดยประชาชนและตัวแทนของประชาชนหลายๆ ระดับ ไม่ว่าจะเป็นระดับรัฐและรัฐบาลกลางเป็นครั้งแรก พร้อมกับหลักการแบ่งแยกอำนาจ (นิติบัญญัติ บริหาร และตุลาการ) เพื่อมิให้เกิดการยึดอำนาจโดยฝ่ายหนึ่งฝ่ายใด (ที่ได้กลายเป็นแบบอย่างให้แก่รัฐต่างๆ ทั่วโลกในเวลาต่อมา)
ทรัมป์นับเป็นประธานาธิบดีคนแรกที่ออกคำสั่งและเสนอนโยบายหลายอย่างโดยไม่มีการปรึกษาหารือกับพรรคของตนเอง หรือรับฟังความคิดเห็นใดๆ จากสภานิติบัญญัติและฝ่ายตุลาการ
สี่ ครั้นเมื่อก้าวขึ้นเป็นประธานาธิบดีอีกครั้งในเดือนมกราคม 2568 ทรัมป์ก็บริหารประเทศในท่วงทำนองเดิม และความเข้มข้นเริ่มตั้งแต่ต้นเดือนมกราคม 2569 นั่นคือการส่งกำลังทหารบุกเข้าไปในประเทศเวเนซุเอลา เข้าจับกุมนิโกลัส มาดูโร (Nicolas Maduro) ประธานาธิบดีคนที่ 53 (2013-January 2026) พร้อมภรรยาที่ทำเนียบ ในข้อหา 1. ลักลอบค้ายาเสพติด (Narco-terrorism) 2. ส่งยาเสพติดเข้ามาจำหน่ายในสหรัฐ 3. ครอบครองอาวุธร้ายแรงมากมาย และนำตัวทั้ง 2 ไปคุมขังและขึ้นศาลที่สหรัฐ พร้อมประกาศเข้าควบคุมสถานการณ์ทางการเมือง เพื่อให้ได้เวเนซุเอลาได้รัฐบาลใหม่ที่สหรัฐต้องการ ฯลฯ
ต่อจากนั้น ผู้นำสหรัฐก็เริ่มพูดถึงแผนการของสหรัฐที่จะต้องดูแลดินแดนนอกประเทศ ได้แก่ เกาะกรีนแลนด์ ตะวันออกกลาง และคิวบา เพื่อรักษาผลประโยชน์ของสหรัฐ กลายเป็นประเด็นสำคัญด้านความมั่นคงและเอกราชของรัฐต่างๆ ทั่วโลก
จากนั้นในช่วงปลายเดือนกุมภาพันธ์ 2569 สหรัฐก็ร่วมกับกองทัพอิสราเอลส่งกองทหารและเครื่องบิน-เรือรบเข้าโจมตีอิหร่าน ทิ้งระเบิดสังหารผู้นำสูงสุดของอิหร่าน และประกาศให้อิหร่านเปลี่ยนระบอบการปกครองเสียใหม่ การสู้รบระหว่างสหรัฐ-อิสราเอลกับอิหร่านเริ่มตั้งแต่นั้น มีการหยุดยิงและเจรจากันเป็นระยะ แม้มีความพยายามจากโอมาน และปากีสถานเพื่อให้ทั้ง 2 ฝ่ายยุติความขัดแย้ง แต่ความขัดแย้งยังไม่สิ้นสุด มีการปะทะกันหลายจุด ผ่านไป 7 เดือนจนถึงสิงหาคม 2026 สหรัฐได้เข้าปิดกั้นช่องแคบฮอร์มุซ (Hormuz Strait) ส่วนอิหร่านเรียกร้องให้สหรัฐชดใช้ค่าเสียหายที่ผ่านมา
ฝ่ายบริหารของทรัมป์คาดว่า ปฏิบัติการทางทหารครั้งนี้สหรัฐจะกำชัยชนะได้ไม่ยาก แต่ขณะที่ท่าทีของคนอเมริกันเริ่มไม่แน่ใจในอนาคตของการก่อความขัดแย้งนอกประเทศ การเลือกตั้งกลางเทอมในเดือนพฤศจิกายน ที่มีคนเกรงว่าฝ่ายนิติบัญญัติโดยเฉพาะพรรครีพับลิกันอาจพ่ายแพ้ที่วุฒิสภา และส่งผลให้พรรคเดโมแครตได้เปรียบในการสกัดกั้นอำนาจนิยมของทรัมป์ ก็เป็นจริง
สุดท้าย เป็นที่น่าสังเกตว่า ขณะที่ฝ่ายวิเคราะห์วิจารณ์ในสังคมไทยมองเห็นบทบาทด้านลบในต่างประเทศของสหรัฐอย่างแข็งขัน นิตยสารรายสัปดาห์ที่มีชื่อเสียงของอังกฤษคือ The Economist กลับวิเคราะห์สถานการณ์ในตะวันออกกลางและบทบาทของสหรัฐน้อยลง เหมือนจะบอกว่า ไม่มีพัฒนาการใหม่ๆ เกิดขึ้น พร้อมกับพูดถึงบทบาทของท่าทีอำนาจนิยมของสหรัฐที่ห่างเหินกับองค์กรนาโต้ของยุโรปเพิ่มขึ้นเป็นลำดับ
ขณะที่รัสเซียและจีนได้รับประโยชน์เพิ่มขึ้นเป็นลำดับจากการที่อิหร่านถูกชาติมหาอำนาจเช่นสหรัฐรังแกอย่างชัดเจน
ส่งผลให้ยุโรปเห็นว่า ถึงเวลาที่องค์การนาโต้ของยุโรปจะต้องสามัคคีกันให้มากขึ้น เพราะขณะนี้ชาติมหาอำนาจหมายเลข 1 เช่นสหรัฐก็สูญเสียฐานะมหาอำนาจเดิม ขณะที่จีนขยายอิทธิพลออกไปในทวีปต่างๆ และโดดเด่นขึ้นอย่างเงียบๆ
หรือว่าโลกกำลังก้าวเข้าสู่การจัดระเบียบโลกใหม่ ไม่มีใครทราบชัดเจนว่าระบบความสัมพันธ์ระหว่างประเทศของโลกในอีกไม่กี่ปีข้างหน้าจะเป็นเช่นไร
ทรัมป์จะนำพาสหรัฐไปสู่แนวทางอำนาจนิยมได้นานแค่ไหน ในเมื่อ 250 ปีที่ผ่านมาของสหรัฐ ระบอบประชาธิปไตยคืออุดมการณ์ของประเทศที่ก่อรูปและเติบโต ควรจะได้รับการรักษาและเสริมให้แข็งแกร่งยิ่งขึ้นเป็นแบบอย่าง ไม่ใช่เป็นอย่างที่ทรัมป์กำลังกระทำอยู่
และนี่คืออนาคตที่จะต้องติดตามในช่วงไม่กี่ปีข้างหน้า นั่นคือสหรัฐที่จะเป็นรัฐอำนาจนิยมไม่แตกต่างจากมหาอำนาจอื่นๆ หรือฝ่ายประชาธิปไตย โดยเฉพาะจากพรรคเดโมแครตจะลุกขึ้นทวงอำนาจคืนสำเร็จ และฟื้นฟูระบอบประชาธิปไตยให้กลับคืนอีกครั้ง
หรือว่าโลกในทศวรรษหน้าจะมีแต่มหาอำนาจที่ล้วนมาจากระบอบอำนาจนิยมที่มุ่งขยายอำนาจเพื่อต่อสู้กัน ซึ่งเป็นปรากฏการณ์ที่ไม่เคยมีมาก่อน
