| สุจิตต์ วงษ์เทศ
โขนเป็นวัฒนธรรมร่วมอุษาคเนย์ โดยมีกำเนิดอย่างเดียวกัน หรือคล้ายคลึงกัน แต่พัฒนาการสมัยหลังอาจมีบางอย่างต่างกันในรายละเอียด ส่วนหลักการสำคัญตรงกัน ได้แก่ เครื่องราชูปโภค, เนื้อหา, รูปแบบ ดังนี้
เครื่องราชูปโภค โขนเป็นสมบัติของพระราชารัฐจารีต มีเล่นในพิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์ของราชสำนักเท่านั้น (รัฐจารีตสมัยแรกเริ่มของอุษาคเนย์ มีลักษณะคล้ายคลึงกัน ได้แก่ ยอมรับนับถืออย่างเดียวกันในอารยธรรมฮินดู-พุทธจากอินเดีย ส่วนศาสนาอิสลามแผ่เข้าบางรัฐสมัยหลัง)
เนื้อหา เล่นเรื่องเดียว ได้แก่ รามายณะตามมหากาพย์ในศาสนาพราหมณ์-ฮินดู ที่รับจากอินเดีย แต่เรียกชื่อต่างกันตามลักษณะประเพณีท้องถิ่น เช่น ไทยเรียกรามเกียรติ์ เป็นต้น
รูปแบบ ท่ารำฟ้อนเต้น มียืด-ยุบ เป็นสามัญลักษณะ และมีเครื่องประโคมทำด้วยไม้ไผ่กับโลหะ (เช่น ไทยเรียกปี่พาทย์) ซึ่งเป็นวัฒนธรรมพื้นบ้านพื้นเมืองท้องถิ่น แต่รายละเอียดต่างกันตามภูมิสังคม
การละเล่นศักดิ์สิทธิ์ ไม่ใช่การแสดงมหรสพ โขนเล่นรามเกียรติ์เรื่องเดียว (ไม่เล่นเรื่องอื่น) มีกำเนิดเป็นการละเล่นส่วนพระองค์ของพระราชารัฐโบราณสมัยเริ่มแรก ในพิธีกรรมทางการเมืองตามลัทธิเทวราช
จึงไม่ใช่การแสดงเป็นมหรสพทั่วไปของไพร่บ้านพลเมือง ซึ่งคนจำนวนมากที่อยู่นอกราชสำนักจนตลอดชีวิตไม่เคยเห็นโขน และอาจไม่เคยได้ยินด้วยซ้ำว่าในโลกนี้มีโขน
การละเล่นต่างกับการแสดง ดังนี้ การละเล่น เป็นพิธีกรรมเกี่ยวข้องศาสนา-การเมือง โดยไม่แยกคนเล่นกับคนดู เพราะทุกคนที่อยู่รวมกันในพิธีกรรมนั้นล้วนเป็นคนเล่น การแสดง เป็นมหรสพเพื่อสนุกสนานบันเทิงเริงรมย์ ผู้แสดงกับผู้ดู (การแสดง) แยกกันคนละส่วน
โขนที่รู้จักทุกวันนี้ไม่เหมือนเดิม เพราะในรายละเอียดปลีกย่อยได้ผ่านการแก้ไขปรับปรุงดัดแปลงมาแล้วหลายยุคหลายสมัย ส่วนการฟื้นฟูครั้งใหญ่เพื่ออนุรักษ์และพัฒนาเป็นมหรสพทางการแสดงสนองสามัญชนคนทั่วไป มีขึ้นหลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ.2475 โดยกรมศิลปากร และต่อมามีร่วมด้วยจากหน่วยงานอื่นๆ
ทั้งหมดยังทำไม่สำเร็จด้วยเหตุและปัจจัยหลายอย่าง แต่อย่างที่สำคัญคือโลกไม่เหมือนเดิม

(ภาพเก่าสมัย ร.5 ก่อนพระปรางค์ล้ม)
การเมืองในพิธีกรรม
โขนเป็นนาฏกรรมสวมหน้ากากเรื่องรามเกียรติ์ ซึ่งมีที่มาและพัฒนาการจากหนังใหญ่อันเป็นการละเล่นศักดิ์สิทธิ์ทางการเมืองในพระราชพิธีอินทราภิเษกตามลัทธิเทวราช (ต่อไปข้างหน้าโขนจะถูกยกย่องเป็นมหรสพในพระราชพิธีอื่นๆ ได้แก่ งานพระเมรุมาศ, พระราชพิธีบรมราชาภิเษก เป็นต้น)
อินทราภิเษก แปลว่า พิธีสถาปนาพระอินทร์ขึ้นเป็นเทวราชา คือ จอมเทพผู้เป็นใหญ่บนแผ่นฟ้า แล้วเชิญแผ่พลังคุ้มครองราชาผู้เป็นใหญ่บนแผ่นดิน (เรียกพระเจ้าแผ่นดิน) พิธีนี้มีเหตุจากทวยเทพพร้อมด้วยพระประชาบดีมีความเห็นพ้องต้องกันว่าควรถวายอภิเษกแด่พระอินทร์ เพราะทรงมีอำนาจมากที่สุด มีพละกำลังแข็งแรงมากที่สุดและดีที่สุด
กฎมณเฑียรบาลสมัยต้นอยุธยา จดว่าตั้งเขาพระสุเมรุจำลองไว้กลางสนาม พระอินทร์นั่งบนเขาพระสุเมรุ และมีเขาบริวารแวดล้อมลดหลั่น ส่วนพระอีศวรกับนางอุมานั่งบนเขาไกรลาส และพระนารายณ์บรรทมสินธุ์ที่ตีนเขาพระสุเมรุ แล้วเล่นชักนาคดึกดำบรรพ์ โดยให้ตำรวจแต่งตัวเป็นอสูรชักทางหัว ให้มหาดเล็กแต่งตัวเป็นเทวดาชักทางหาง และวานรนับร้อยตัวชักปลายหาง ต่อจากนั้นบรรดาเจ้านายขุนนางและข้าราชการทำพิธีถือน้ำพระพัทธ์ที่ได้จากชักนาคดึกดำบรรพ์คือกวนเกษียรสมุทร หมายถึงถือน้ำสาบานว่าซื่อตรงจงรักภักดีต่อพระเจ้าแผ่นดิน
[พิธีอินทราภิเษกถูกปรับเป็นท้องถิ่นจากพิธีดั้งเดิมในคัมภีร์อินเดีย เรียก “ไอนทรมหาภิเษก” (หมายถึง อภิเษกพระอินทร์เป็นเทพสูงสุด) มีรายละเอียดในงานวิจัยเรื่อง เครื่องประกอบพระราชอิสริยยศสำหรับพระมหากษัตริย์ ที่ปรากฏในพระราชพิธีบรมราชาภิเษกสมัยรัตนโกสินทร์ โดย นางสาวบุรยา ศราภัยวานิช วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตร มหาบัณฑิต มหาวิทยาลัยศิลปากร พ.ศ.2556 หน้า 13-15]
เหล่านี้เป็นนาฏกรรมแห่งรัฐว่าพระเจ้าแผ่นดิน แสดงพระองค์รับพระราชทานพระพรสวรรค์โดยตรงจากพระเทวราช มีอำนาจรวมศูนย์ ซึ่งต้องได้รับการถวายความจงรักภักดีไม่มีผู้คิดคดทรยศ

(ภาพจากหนังสือ THE KHON พิมพ์โดยกรมศิลปากร พ.ศ.2544 หน้า 25)
เทวราชในโขน
โขนเป็นนาฏกรรมศักดิ์สิทธิ์ทางการเมืองลัทธิเทวราช ที่ราชสำนักรัฐอยุธยารับสืบทอดจากราชสำนักเมืองพระนคร ในวงศ์มหิธรจากเมืองพิมาย-ลุ่มน้ำมูล ดังนั้น ความเป็นมาของโขนเกี่ยวข้องกับลัทธิเทวราช และรัฐอยุธยา
ลัทธิเทวราช เป็นระบบการเมืองมีกำเนิดในอาณาจักรกัมพูชา ราว พ.ศ.1500 หมายถึงความเชื่อว่าพระราชามนุษย์เมื่อสวรรคต พระขวัญของพระราชาจะถูกเชิญขึ้นไปสถิตรวมเป็นหนึ่งเดียวกับเทวะบนสวรรค์ แล้วมีพลังอำนาจเหนือธรรมชาติอาจให้คุณและโทษต่อสรรพสิ่งในโลก โดยปกป้องคุ้มครองให้ความร่มเย็นเป็นสุขปราศจากโรคภัยแก่ผู้คนที่ยังมีชีวิตและความมั่นคงของราชอาณาจักร ขณะเดียวกันก็บันดาลความอุดมสมบูรณ์ในพืชพันธุ์ว่านยาข้าวปลาอาหาร
โดยสรุป ลัทธิเทวราชเป็นความเชื่อในอำนาจเหนือธรรมชาติที่คลุกเคล้าผสมกลมกลืนระหว่างผีกับเทวดา
ภาษาเขมรเป็นภาษาของลัทธิเทวราชในราชอาณาจักรกัมพูชา เมื่อราชสำนักรัฐอยุธยารับลัทธิเทวราชก็รับภาษาของลัทธิเทวราชเข้ามาด้วยเป็นภาษาของราชสำนักรัฐอยุธยา ปัจจุบันยกย่องเรียกว่าราชาศัพท์
ทั้งนี้ ลัทธิเทวราชมีขึ้นจากการประสมประสานความเชื่อท้องถิ่นในศาสนาผีของอุษาคเนย์ เข้ากับความเชื่อสากลเรื่องราชาเหนือราชาทั้งหลายที่เรียกจักรพรรดิราช ซึ่งรับเข้ามาจากอินเดียพร้อมศาสนาพุทธและศาสนาพราหมณ์-ฮินดู ดังนั้น ลัทธิเทวราชไม่พบในอินเดีย เพราะเป็นสิ่งใหม่ที่มีในอุษาคเนย์ ราว พ.ศ.1400
รัฐอยุธยา มีความเป็นมาสืบเนื่องจากรัฐอโยธยา (เรือน พ.ศ.1700) ซึ่งมีประชากรล้วน “ไม่ไทย” แต่เป็นคนหลายชาติพันธุ์ “ร้อยพ่อพันแม่” พูดภาษาตระกูลต่างๆ
เมื่อแรกสถาปนา รัฐอยุธยาอยู่ใต้อำนาจรัฐอโยธยา-ละโว้ พูดภาษาเขมร มีโขนพากย์ภาษาเขมรซึ่งรับจากราชสำนักอาณาจักรกัมพูชา
ต่อมารัฐสุพรรณภูมิ (โดยแรงอุดหนุนจากจีน) ยึดอำนาจได้รัฐอยุธยา ทำให้ราชสำนักเปลี่ยนจากพูดภาษาเขมรเป็นภาษาไทย โขนพากย์ภาษาไทย แล้วสร้างสรรค์ให้มีเจรจาภาษาไทย (สำเนียงหลวง)
[กรุงสุโขทัยไม่ใช่ราชธานีแห่งแรกของไทย และไม่พบหลักฐานว่าคนในกรุงสุโขทัยเรียกตนเองว่าไทยในความหมายเดียวกับที่สืบเนื่องถึงปัจจุบัน]
เนื้อหาที่ได้รับการโปรโมต
