หลังเลนส์ในดงลึก | ปริญญากร วรวรรณ
เพิงไม้ มุงด้วยกระเบื้องสีซีดๆ ยาวสี่เมตร กว้างสองเมตร มีโต๊ะยาวตรงกลาง ที่นั่งขนานไปกับโต๊ะ ที่นี่นอกจากใช้เป็นที่ประกอบอาหารของเจ้าหน้าที่ในหน่วยพิทักษ์ป่าแล้ว ยังคล้ายเป็นสโมสรของคนทำงานที่นั่นด้วย ดวงจันทร์ครึ่งดวงทอแสง
“เราไม่ควรทำให้เสือคิดว่าเราเป็นเหยื่อ” วงสนทนากำลังคุยกันเรื่องเสือโคร่ง ผู้พูดประโยคนั้นคือ บ้าท ชายวัยกลางคนชาวแคนาดา เขาทำหน้าที่เป็นผู้ช่วยนักวิจัย ทำหน้าที่จับเสือโคร่ง เวลาส่วนใหญ่ของเขาอยู่ในพื้นที่แถบไซบีเรีย
บ้าทเล่าประสบการณ์ที่เขาเผชิญหน้ากับเสือในไซบีเรียหลายครั้ง
“เมื่อเสือพบกับเรา มันจะประเมินว่ากำลังพบกับอะไร ถ้าเราแสดงอาการอ่อนแอกว่า หรือวิ่งหนี มันอาจโจมตี แต่ถ้าไม่ มันจะเลือกการเลี่ยงไป เพราะในความเป็นจริง เสือจะหลีกเลี่ยงการต่อสู้ พวกมันรู้ดีว่าบาดแผลเล็กๆ จะกลายเป็นปัญหาใหญ่ได้ เกิดอุปสรรคกับการล่า และนั่นหายถึงชีวิต เสือจะอยู่รอดไม่เพียงแค่มีเหยื่อให้ล่าก็จริง แต่การล่านั้นต้องประสบผลสำเร็จ”
ครั้งหนึ่งในรัสเซีย เขาเดินย่ำหิมะหนาในสภาพอากาศติดลบกว่า 10 องศา ตามรอยตีนเสือไปจนถึงจุดที่เสือฆ่าเหยื่อไว้ นั่นมันทำให้เขาเผชิญหน้ากับเจ้าของเหยื่ออย่างใกล้ชิด
“มันเดินตรงเข้ามาหา พอผมถอยไปสักหน่อยมันก็หยุดแยกเขี้ยวเฉยๆ พอผมขยับมันก็ทำท่าจะโจมตี”
บ้าทสรุปเหตุการณ์ครั้งนั้นว่า เสือหวงเหยื่อเท่านั้น และหากเราไม่เข้าใกล้เกินกว่า “ระยะ” ที่เสือกำหนดไว้ การเผชิญหน้าก็จะไม่ลงเอยด้วย “บาดแผล”
เขานิ่งไปสักครู่ก่อนพูดต่อ “แต่อีกนั่นแหละ ผมว่าเมื่อเราต่างเป็นชีวิตย่อมมีอารมณ์ มีความรู้สึก บางวันอารมณ์ดี บางวันไม่ดี ถ้าเราเจอวันที่เสืออารมณ์เสีย จะไปเหมาว่าเสือทุกตัว หรือเสือตัวนั้นโหดร้ายไม่ได้หรอก” เขาทำงานในป่ามานาน และก็เหมือนคนทำงานในป่าหลายๆ คน ที่เคยบาดเจ็บเพราะสัตว์ป่า
“เพราะผมพลาด เข้าไปใกล้เกินไป ไม่รักษาระยะห่าง สำหรับผมเรียกว่า อุบัติเหตุ ถ้าวันหนึ่งผมมีอันเป็นไป ก็จะเพราะอุบัติเหตุนี่แหละ”
วันที่เราคุยกันผ่านมานานพอสมควรแล้ว
ถึงวันนี้ วันที่โลกเปลี่ยนแปลงไปทุกมิติ “อุบัติเหตุ” ระหว่างคนกับสัตว์ป่าเกิดขึ้นบ่อยๆ
มีคนบาดเจ็บ และเสียชีวิตเพราะเสือ, ช้าง, กระทิง เข้าโจมตีคน
มีสัตว์เลี้ยงถูกเสือล่า มีเสือเข้ามาเดินในหมู่บ้าน สร้างความหวาดผวา
แต่อย่างนั้นก็เถอะ การใช้คำว่า “โหดร้าย” กับสัตว์ป่า โดยเฉพาะสัตว์ผู้ล่าอย่างเสือโคร่ง คล้ายจะสร้างความ “ผวา” ให้มากยิ่งขึ้น
เพราะในความเป็นจริง เสือไม่ได้กำลังทำอะไรที่แตกต่างจากชีวิตของมัน
เสือต้องมีพื้นที่ และเมื่อพื้นที่เดิมไม่เพียงพอ มันก็ต้องออกเดินทาง
ในป่า เสือมีอาณาเขต มีเส้นทางเดิน มีแหล่งน้ำ มีสัตว์ที่เป็นเหยื่อ มีหน้าที่อันต้องทำ มีพื้นที่ที่มันรู้จัก และเคยใช้ชีวิตอย่างเป็นปกติ
แต่โลกไม่ได้หยุดอยู่ตรงนั้น พื้นที่เท่าเดิม ขณะที่จำนวนเสือเพิ่มขึ้น เสือรุ่นใหม่ที่เติบโตขึ้นจึงต้องออกจากพื้นที่เดิม บางตัวกำลังเดินทางเพื่อค้นหาพื้นที่ของตัวเอง บางตัวกำลังถูกเสือตัวที่แข็งแรงกว่าเบียดออกมา การเดินทางของมันจึงพาไปถึงชายป่า และบางครั้งก็ไกลออกไปกว่านั้น
ตรงนั้นเองที่โลกของเสือเริ่มทับซ้อนกับโลกของคน รวมทั้งเหยื่อที่ล่าไม่ยากนักคือสัตว์เลี้ยง นั่นคือการสูญเสียของคน
แต่ถ้ามองจากอีกด้าน มันเป็นแค่เรื่องของสัตว์ตัวหนึ่ง ที่กำลังพยายามมีชีวิตอยู่ในโลกที่เปลี่ยนไป
วันนี้โลกของเสือ โลกของสัตว์ป่าแคบลง ผมไม่แน่ใจนักว่าโลกของคนกว้างขึ้นไหม คนสร้างเมือง สร้างถนนมากขึ้น สัตว์ป่าจำนวนไม่น้อยจบชีวิตบนถนนสายใหม่ ถนนซึ่งตัดผ่านเส้นทางที่พวกมันเคยเดิน คนขยายพื้นที่มากขึ้น ขณะเดียวกันเราก็มีพื้นที่ที่ต้องแบ่งปันมากขึ้นเช่นกัน
เราพูดเสมอว่าวันนี้คงไม่ต้องพูดแล้วว่า ระหว่างสัตว์ป่ากับคน ใครบุกรุกที่ใคร เมื่อป่าถูกแบ่งออกเป็นหย่อมๆ เส้นทางของสัตว์ถูกตัดขาด พื้นที่หากินเล็กลง หรือหายากขึ้น คนมี “กำลัง” มากยึดครองพื้นที่มาก “ชีวิต” อันหมายถึงทั้งคนและสัตว์ จำนวนมากต้องเดินทางไกลกว่าเดิมเพื่อหาอาหารและที่อยู่อาศัย
ทั้งคนและสัตว์ เราต่างเดินเข้าหาเส้นทางเดียวกัน
ผมคิดว่า “โจทย์” อันยากยิ่งที่เราต้องคิดแล้วว่าเราจะทำให้โลกเหลือพื้นที่สำหรับชีวิตอื่นได้มากเพียงใด
เสือโคร่ง ล่าสัตว์เลี้ยง เข้ามาเดินในหมู่บ้าน เป็นสิ่งแสดงให้เห็นว่าประชากรเสือเพิ่มขึ้น โดยที่พื้นที่อันเหมาะสมได้รับการปกป้องดูแลอย่างดีมีเท่าเดิม
เสือออกจากป่าเพราะมันไม่มีที่ไป
คนออกจากเมืองเพราะต้องการพื้นที่
ทุกชีวิตมีเหตุผลของตัวเอง ปัญหาไม่ได้อยู่ที่เสือเป็นสัตว์โหดร้าย หรือคนเป็นผู้ทำลายป่า
แต่อยู่ที่โลกใบเดิมของเรากำลังมีพื้นที่น้อยลง
ไม่ผิดหากจะพูดว่าเราใช้ชีวิตอยู่ท่ามกลางการแย่งพื้นที่ และความเปลี่ยนแปลง
มีความกลัว และความพยายามที่จะอยู่รอด
เสือกับคนไม่ได้แตกต่างกัน
บ้าทพบกับ “อุบัติเหตุ” ที่อลาสกา มีคนพบร่างเขามีร่องรอยถูกหมีทำร้าย ผมไม่แน่นักว่าเกิดอะไรขึ้น แต่ที่รู้คือ เขาจากไปโดยสิ่งที่เขารัก
ดูเหมือนว่ากว่า 30 ปีที่ผ่านมา เราจะประสบความสำเร็จในการปกป้องดูแลสัตว์ป่าแล้ว
เรารู้จักสัตว์ป่ามากขึ้น รับรู้ถึงปัญหาที่พวกมันกำลังเผชิญ
เรารักสัตว์ป่า แต่วันนี้อาจต้องเปลี่ยน จาก “ความรัก” เป็น “ความเข้าใจ” เพื่อการแก้ไขปัญหา
ผมนึกถึงบ้าท คิดถึงบทสนทนา
นึกถึงน้องซึ่งทำงานในป่า ที่ถูกเสือทำร้าย นึกถึงตัวเองและเพื่อนๆ ซึ่งบาดเจ็บเพราะสัตว์ป่าบ่อยๆ
การบาดเจ็บ และจากไปของพวกเขาทำให้ผมต้องยอมรับว่า บนโลกของเรา ทั้งคน กับสัตว์ป่าเปลี่ยนแปลงไปทุกมิติแล้ว
และที่สำคัญมันแคบลง… ทุกวัน
