ของดีมีอยู่ | ปราปต์ บุนปาน
ปลายปี 2567 “ศ.สมชาย ปรีชาศิลปกุล” แห่งคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ให้สัมภาษณ์ผ่านรายการ “ประชาธิปไตยสองสี” ดำเนินรายการโดย “ใบตองแห้ง-อธึกกิต แสวงสุข” หลังจากนั้นไม่นาน เนื้อหาบางส่วนของบทสัมภาษณ์ดังกล่าวก็ถูกนำมาเผยแพร่ซ้ำในคอลัมน์ “เปลี่ยนผ่าน” ของมติชนสุดสัปดาห์
บุคคลกลุ่มหนึ่งที่อาจารย์สมชายวิพากษ์เอาไว้อย่างแหลมคมเมื่อสองปีก่อน ก็คือ กลุ่มคนที่ถูกนิยามว่าเป็น “ทนายความอเวนเจอร์ส” ดังรายละเอียดที่ว่า
“ผมคิดว่ารูปลักษณ์ของทนายความที่สังคมรู้จัก มันมีลักษณะแบบใหม่ คือกึ่งๆ เหมือนเป็นฮีโร่มาจัดการปัญหา เวลาเกิดปัญหาทุกข์ร้อนของประชาชนขึ้น ถ้าพูดอีกแบบหนึ่ง เหมือนพวกฮีโร่จากหนังฮอลลีวู้ด อเวนเจอร์สที่มาปราบทุพภิกขภัย
“เกิดความเดือดร้อนที่ไหนก็จะมีทนายโผล่มา เรื่องแชร์ลูกโซ่ เรื่องผัวซ้อมเมีย เรื่องนักเรียนอาชีวะไล่ตีชาวบ้าน คดีชาวบ้านถูกหลอก จะมีทนายจำนวนหนึ่งออกมา
“ผมคิดว่าทนายแบบนี้เริ่มมีบทบาทอย่างสำคัญ ทำให้ความเข้าใจที่เรามีต่อบทบาทของทนายความน่าจะต่างไปจากที่เราเคยมีภาพอยู่ การเกิดขึ้นของทนายกลุ่มนี้น่าสนใจมากในทัศนะผม ในความเห็นผม ทนายลักษณะนี้น่าจะเกิดขึ้นในช่วงระยะเวลาสักประมาณสิบปี
“ก่อนหน้านี้ เราไม่เห็นทนายหรือกลุ่มคนที่ใช้กฎหมาย ที่พอเกิดเหตุขึ้นปุ๊บ จะพุ่งเข้าไปหาปัญหาเลย เสร็จแล้วก็จัดการเอามาออกสื่อ ชี้ให้เห็นว่ามันมีปัญหาอยู่ตรงไหน อย่างไร แล้วเขาก็จะเป็นผู้ที่ทำให้เรื่องนั้นเดินหน้า หรือถูกแก้ไขได้โดยเร็ว…
“มันบอกอะไรแก่เราได้บ้าง? ในแง่หนึ่ง เราจะคิดว่าที่มันมีแบบนี้ เพราะมีสื่อออนไลน์ที่ทำให้การสื่อสารมันง่ายขึ้น และนักกฎหมายกลุ่มนี้ก็เลยใช้สื่อสมัยใหม่มาเป็นเครื่องมือจัดการปัญหา
“ผมถามเพื่อนรุ่นน้องที่เพิ่งจบมาจากต่างประเทศ และอาจารย์ที่อยู่ต่างประเทศ ว่ามันมีแบบนี้ในต่างประเทศหรือเปล่า? เขาบอก ถ้าถูกหลอก ถูกรังแก ก็ไปแจ้งตำรวจดิ ตำรวจก็จัดการให้ ไม่จำเป็นต้องออกสื่อ
“แปลว่าอะไร? ปรากฏการณ์แบบนี้ ‘ไทยแลนด์ โอนลี่’ หรือเปล่า? พูดให้เข้าใจง่ายคือ ถ้าในประเทศที่กระบวนการยุติธรรม นับตั้งแต่ชั้นตำรวจ อัยการ หรือศาล พอจะเป็นที่พึ่งได้ มันก็คงไม่จำเป็นต้องมุ่งไปหาทนายอเวนเจอร์ส…”
ก่อนที่อาจารย์สมชายจะระบุถึง “ข้อจำกัด” ของ “ทนายความอเวนเจอร์ส” เอาไว้ว่า
“ลักษณะของประเภทข้อขัดแย้งหรือคดีที่ทนายอเวนเจอร์สชอบเข้าไปยุ่งเกี่ยว ผมคิดว่าถ้าแบ่งแบบเร็วๆ อย่างน้อยมีสองประเภท
“หนึ่ง คดีประเภทที่ขีดเส้นแบ่งแบบ ‘ขาว-ดำ’ ได้ง่าย อันที่สอง คดีที่เกี่ยวข้องกับ ‘ความเดือดร้อนของชนชั้นกลาง’ เพราะถ้าเข้าไปยุ่งกับคดีพวกนี้ มันจะเป็นที่รู้จักกันอย่างกว้างขวางในหมู่ชนชั้นกลาง อาจจะกลาง-ล่าง กลาง-กลาง หรือกลาง-บนก็ตาม…
“แต่ปัญหาคือ ถ้าเกิดเราสังเกต มันจะมีคดีอีกหลากหลายแบบที่ทนายความกลุ่มนี้เขาจะไม่สนใจ เช่น คดีพลทหารถูกซ้อมตายในค่าย หรือคดีละเมิดสิทธิมนุษยชน ส่งกลับผู้หลบหนีภัยทางการเมือง
“ที่ (ทนายอเวนเจอร์ส) ไม่ทำก็เข้าใจได้ เพราะว่าคดีทางการเมือง คดีเรื่องสิทธิมนุษยชน แม้กระทั่งคดีสิ่งแวดล้อม มันขัดแย้งกับอำนาจรัฐ และในอีกแง่หนึ่ง ผมคิดว่าคดีพวกนี้มันยากมากกว่า คือมันเป็นปัญหาที่ไปแตะที่โครงสร้าง มันต้องไปแตะกับคนที่มีอำนาจ”
หลังจากนั้น อาจารย์คณะนิติศาสตร์ มช. ยังพูดถึงจุดกำเนิดของ “ทนายความอเวนเจอร์ส” เอาไว้อย่างน่าสนใจ
“สถานีโทรทัศน์แบบที่เป็นฟรีทีวี ตอนนี้ทำละครน้อยลง แต่ในขณะเดียวกัน ก็ทำข่าวให้เป็นละครเพิ่มมากขึ้น หมายความว่า บัดนี้ มันไม่ใช่เรื่องของการรายงานว่าเกิดอะไร ที่ไหน อย่างไร ไม่ได้มีแค่ทนายถูกกล่าวหาว่าโกงเงินเศรษฐี เอาเงินมาใช้ส่วนตัว
“แต่มันกลายเป็นละคร ทำไมทนายคนนี้มันเนรคุณแบบนี้ อันนี้มันไม่ได้ทำคนเดียว มันมีเครือข่ายด้วย เป็นแบบแก๊งสเตอร์เลย แล้วค่อยๆ ทำ (ข่าวนี้) ไป
“ตอนนี้ สิ่งที่เกิดขึ้นคือเราไม่ได้ดู ‘ละครหลังข่าว’ เราดู ‘ละครในข่าว’ แล้วในช่วงปีที่ผ่านมา ผมคิดว่าเราดูละครในข่าว ซึ่งเหมือนเป็นเรื่องเดียวแต่หลายเอพิโสด เริ่มต้นตั้งแต่โกงทอง ยังไม่ทันจบเลย (ก็มี) ดิไอคอน พอดิไอคอนขึ้นมาปุ๊บ (ก็เรื่อง) ทนาย แล้วมันก็ต่อๆ กันมา ถูกโยงกันเข้ามาเต็มไปหมด
“นี่มันยิ่งกว่า ‘สตาร์วอร์ส’ มีแบบหลายเอพิโสด แล้วตอนนี้ยังไม่จบเลย ยังอยู่ในระหว่างทาง”
สองปีผ่านไป เราได้เรียนรู้เพิ่มเติมว่า “อเวนเจอร์ส” นั้นไม่จำเป็นจะต้องเป็นแค่ทนายความ แต่ “คนดี” สื่อมวลชน อินฟลูเอนเซอร์ หรือคนทำมูลนิธิ ก็สามารถเป็น “อเวนเจอร์ส” ได้
ในโลกที่แบ่ง “สีดำ” และ “สีขาว” ออกจากกันอย่างหยาบๆ ง่ายๆ “อเวนเจอร์” บางรายกลับกลายเป็น “ตัวร้าย” ที่นอกจากจะแก้ปัญหาเชิงโครงสร้างของสังคมไม่ได้แล้ว ยังรักษาความบริสุทธิ์ผุดผ่องของตนเอาไว้ไม่ได้ด้วย
แน่นอน “ละครในข่าว” เกี่ยวกับเหล่า “อเวนเจอร์ส” ยังจะมีตอนต่ออีกหลายเอพิโสด ทว่า “อเวนเจอร์” คนหนึ่งคล้ายกำลังใกล้ถึงบทอวสาน ไม่ใช่เพราะพลานุภาพของกระบวนการยุติธรรม
แต่ด้วยกระแสมวลชน (ที่เคยชื่นชมพึ่งพาเธอ) สื่อมวลชน (ที่เคยยกยอปอปั้นเธอ) และบรรดา “อเวนเจอร์ส” ทั้งหลาย ซึ่งมีพฤติกรรมชอบรุมทึ้งพวกเดียวกันเองโดยสัญชาตญาณดิบ
