+2°C เต่าได้ลูกสาว มอดเสียสเปิร์ม แล้วคนล่ะ?
ทะลุกรอบ | ป๋วย อุ่นใจ
เมื่อสัปดาห์ก่อน ผมเพิ่งไปงานเปิดตัวหนังสือ The Climate Book 2°C สุดท้าย ก่อนโลกไม่มีวันหวนคืน ของ เกรตา ธันเบิร์ก (Greta Thunberg) เยาวชนนักเคลื่อนไหวด้านภูมิอากาศคนสำคัญ
หลังจากที่ได้อ่านหนังสือเล่มนี้ ต้องบอกเลยว่าประทับใจมาก เพราะเป็นหนังสือที่ครอบคลุมเรื่องราว หลักฐาน และไอเดียเกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงสภาพอากาศได้ครบทุกด้าน ทุกมุม ทั้งในมุมนักวิจัย นักบริหาร นักธุรกิจ ผู้นำชุมชน แม้กระทั่งนักนโยบาย
จุดเด่นหนังสือเล่มนี้คือ เนื้อหาที่ครบครันและแน่นหนักที่ช่วยกระทุ้งให้เราได้เริ่มฉุกคิดว่า ตัวเราเองจะมีส่วนร่วมยังไงได้บ้างในการสร้างความเปลี่ยนแปลงในเรื่องนี้ให้เกิดขึ้นได้จริงแบบไม่มโน เพราะบางทีการเริ่มที่เรา แม้จะฟังดูดี แต่ก็อาจจะยังไม่พอ…และอาจจะทำให้ชีวิตต้องอับเฉา โดยที่แทบจะไม่ได้สร้างความเปลี่ยนแปลงอะไรได้อย่างเป็นชิ้นเป็นอันด้วย
ลองจินตนาการว่า ถ้าเราเปลี่ยนไลฟ์สไตล์ ปั่นจักรยานสิบกิโลไปทำงานท่ามกลางแดดจัดในดงตึกในป่าคอนกรีตที่สูงเสียดฟ้ากับฟุตปาธที่แทบไม่มีทางจักรยานให้ปั่น ด้วยความหวังที่จะช่วยลดโลกร้อน แต่ต้องยอมผจญกับมลพิษ PM2.5 และอุณหภูมิที่ร้อนระอุ
คุณจะยังปั่นมั้ย?
…และที่น่าคิดคือ คุณลดฟุตปรินต์จริงๆ ได้แค่ไหน?
ว่าแต่สถานการณ์ตอนนี้เป็นอย่างไร?
คำว่า “2°C สุดท้าย ก่อนโลกไม่มีวันหวนคืน” เป็นคำโปรยที่แรงและช่วยกระตุกให้รู้สึกสะดุ้งได้อยู่ แน่นอนว่า หลายคนอาจจะตั้งคำถามขึ้นมาเถียงในใจว่า แค่ 2°C มันจะหายนะแบบไม่มีวันหวนคืนได้ขนาดนั้นเลยหรือ?
ถึงขนาดที่โลกจะแตกเลยมั้ย?
คำตอบคือคงจะไม่ ฟ้าคงจะไม่ถล่มลงมา แผ่นดินส่วนใหญ่ก็คงจะยังไม่หายไปไหน แม้บางส่วนอาจจะโดนน้ำท่วมหายไปบ้าง อย่างเช่นที่มัลดีฟส์ก็โดนหนักไปหลายเกาะแล้ว
แต่ในภาพใหญ่ โลกก็จะยังคงเป็นโลก เป็นดาวเคราะห์ดวงที่สามของระบบสุริยะต่อไป เหมือนเดิมนั่นแหละ
แต่สภาพความเป็นอยู่ของมนุษย์จะเริ่มเรรวน สภาวะโลกร้อนทำให้ภูมิอากาศแปรปรวนและจะทำให้เราเริ่มคาดการณ์อะไรไม่ค่อยได้ ทำนาย พยากรณ์อะไรก็ไม่ค่อยได้ เพราะทุกอย่างแปรปรวนไปหมด
ทำให้ต้องอยู่กันแบบหวาดๆ เพราะไม่รู้ว่าจะต้องผจญกับหายนภัยจากธรรมชาติเมื่อไร…ปีนี้เราจะต้องขนของหนีน้ำมั้ย แล้วน้ำจะท่วมถึงบ้านเราหรือเปล่า? น้ำเหนือก็มา น้ำเมืองก็นอง น้ำทะเลก็หนุน
…ต้องลุ้นกันทุกปี แบบนี้ก็ไม่ไหวนะ
จริงๆ เรื่องนี้น่าสนใจ เพราะเหตุการณ์มหาวิบัติภัยแบบนี้ นอกจากจะทำนายไม่ได้แล้ว ยังอาจจะเกิดถี่ขึ้น ในยามที่อุณหภูมิผิวโลกค่อยๆ ร้อนขึ้น และหากมีวิกฤตเกิดบ่อยขึ้น ชีวิตก็จะลำบากมากขึ้น
แม้โลกจะไม่แตกเป็นเสี่ยงๆ แต่สภาพแวดล้อมที่แปรปรวนและหายนภัยที่เกิดขึ้นเรื่อยๆ ก็จะทำให้โลกนี้อยู่ยากมากขึ้น และในวันหนึ่งอาจจะ inhabitable หรือว่าอยู่ไม่ได้อีกต่อไป
ซึ่งถ้าอยู่ไม่ได้แล้วจริงๆ ต่อให้ไม่แตกจริงๆ เป็นเสี่ยงๆ ก็อาจจะเหมือนแตก…
คำถามคือ แล้วในตอนนี้เราจวนจะข้ามเส้น 2°Cแล้วหรือยัง?
ความเป็นจริงช่างเจ็บปวด อ้างอิงจากข้อมูลของเบิร์กลีย์เอิร์ธ (Berkeley Earth) ถ้านับแค่อุณหภูมิผิวดินเฉลี่ยทั่วโลก เราแตะ 2°Cไปเรียบร้อยแล้ว
และถ้าดูแบบโลคัล เฉพาะพื้นที่ หลายประเทศก็แตะ 2°C ไปเนิ่นนานแล้ว
แม้บางคนจะยังปฏิเสธและยังไม่เชื่อว่าโลกร้อน และสภาพภูมิอากาศแปรปรวนนี้เป็นเรื่องจริง ในขณะที่ในหลายประเทศยังคุยกันแค่เรื่องการปลดปล่อยคาร์บอนสุทธิเป็นศูนย์ ซึ่งถ้ามองแค่สังคมมนุษย์ยังห่างไกลจากความสำเร็จอยู่มาก และนี่คือปัญหา
เพราะบางทีเราอาจจะลืมไปว่ามนุษย์ไม่ใช่สิ่งมีชีวิตเดียวที่ปลดปล่อยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์และก๊าซเรือนกระจกอื่นๆ สิ่งมีชีวิตอื่นๆ รวมถึงพวกจุลินทรีย์ด้วยก็ขยันปลดปล่อยพวกก๊าซพวกนี้ออกมาเหมือนกัน เรียกว่า การปลดปล่อยที่ไม่ได้มาจากมนุษย์ (non-anthropogenic emission)
ในขณะที่เราตั้งเป้าไว้ที่สุทธิเป็นศูนย์ หรือ net zero (และยังทำไม่ได้) ธรรมชาติก็ยังซ้ำเติมเราอีก จนตอนนี้ในหลายประเทศเริ่มมองไปถึงฉากทัศน์ทะลุเป้า คืออุณหภูมิพุ่งทะลุ 2°C ไปบ้างแล้ว
ไม่แน่ บางทีเราอาจจะต้องตั้งเป้าไว้ที่ติดลบ เป็น net negative เผื่อว่าต่อให้ทำได้ย่ำแย่ ไม่ได้ถึง negative จริงก็ยังอาจจะใกล้ๆ zero
ประมาณว่า ตั้งเป้าไว้ที่ดวงจันทร์ อย่างน้อยก็คงไปได้ถึงดวงดาว…แต่นั่นมันก็ไม่แน่เสมอไป ถ้าเรายังหากลไกในการช่วยให้เทคโนโลยีการดักจับ การเก็บ และการใช้ประโยชน์คาร์บอน (Carbon Capture Utilization and Storage หรือ CCUS) มาสร้างผลกำไรไม่ได้ โอกาสที่จะมีคนลงทุนให้ทำขึ้นมาจริง ในสเกลที่ใช้งานได้จริง ก็คงจะยากยิ่งกว่างมเข็มในมหาสมุทร
ตอนนี้ไม่ว่าจะมาตรการไหนก็ดูจะล้มเหลวไม่เป็นท่า แต่ว่าเราก็ต้องพยายามตั้งไข่กันต่อไปให้ได้ แบบไม่ฟอกเขียว ไม่เบียว และไม่สร้างภาพ เพราะตราบใดที่สภาวะภูมิอากาศโลกยังคงแปรปรวน ภัยพิบัติก็ยังคงจะเกิดต่อไป ทั้งแรงขึ้น ทั้งถี่ขึ้น และในทุกครั้งที่เกิดภัยพิบัติ มนุษย์ก็ไม่ใช่แค่สปีชีส์เดียวที่โดนผลกระทบ สิ่งมีชีวิตอื่นๆ มากมายก็ได้รับผลกระทบไม่แพ้กัน บางชนิดก็โดนแบบเบาๆ แต่ถ้าหนักหน่อย บางสปีชีส์อาจจะถึงขั้นสูญพันธุ์
บางชนิดอาจจะจมน้ำ…บางชนิดอาจจะทนร้อนไม่ไหว บางชนิดอาจจะหาอาหารไม่ได้ เพราะเหยื่ออาจจะจมน้ำ หรืออาจจะทนร้อน ทนแล้งไม่ไหว ตายไปหมดแล้ว บางชนิดอาจจะมีอัตราส่วนเพศที่ผิดเพี้ยนจนเสี่ยงสูญพันธุ์ ที่เห็นได้ชัดคือพวกนก แมลง ปลา และสัตว์เลื้อยคลาน
“อากาศที่อุ่นขึ้นทำให้นกวางไข่ไวขึ้น” มาร์แซล วิสเซอร์ (Marcel Visser) ผู้เชี่ยวชาญด้านนก ของสถาบันนิเวศวิทยาแห่งเนเธอร์แลนด์ (Netherlands Institute of Ecology) เผย แต่ก็ทำให้หนอนผีเสื้อที่เป็นอาหารของลูกนก (และพ่อแม่นก) นั้นอุบัติไวขึ้นกว่าเดิมเช่นกัน และที่จริง ไวกว่าช่วงเวลาที่นกฟักไข่ ซึ่งอาจกระทบต่อปริมาณอาหารที่นกจะหาได้ และแน่นอนที่สุด การอยู่รอดของลูกนก
ในขณะที่แมททิว เกจ (Matthew Gage) นักชีววิทยาจากมหาวิทยาลัยอีสต์แองเกลีย (University of East Anglia) และทีมพบว่า อุณหภูมิที่สูงขึ้นจะทำให้มอดแป้งมีโอกาสสืบพันธุ์ได้ลดลง และในบางกรณีก็ (แทบจะ) เป็นหมันไปเลย ทั้งนี้เพราะเมื่อโดนคลื่นความร้อน (ที่พวกเขาจำลองขึ้นมา) เข้าไปราวๆ 5 วัน จำนวนอสุจิที่มอดแป้งตัวผู้ผลิตได้จะลดลงไปเกือบครึ่ง แถมจำนวนรอดยังลดลงอย่างฮวบฮาบอีกด้วย ซึ่งจะลดโอกาสในการสืบต่อเผ่าพันธุ์ของพวกมันลงไปอย่างมหาศาล…และอาจกระทบต่อระบบนิเวศในภาพรวมด้วย
แน่นอน มอดแป้งอาจจะไม่ใช่แมลงที่ทรงคุณูปการที่สุด แต่แมลงอื่นๆ ก็อาจจะได้รับผลกระทบไม่ต่างกันก็เป็นได้
และถ้าเป็นพวกที่มีบทบาทสำคัญในระบบนิเวศด้วยแล้ว อย่างเช่นผึ้ง ชันโรง เรื่องนี้ก็เป็นเรื่องที่น่ากังวล
อีกกลุ่มที่น่าเป็นห่วงก็คือพวกสัตว์เลื้อยคลานที่มีการกำหนดเพศแบบขึ้นกับอุณหภูมิ (Temperature dependent sex determination หรือ TSD) เพราะเมื่อโลกร้อนขึ้น อุณหภูมิเปลี่ยน เพศก็เปลี่ยน ซึ่งจะทำให้อัตราส่วนระหว่างเพศผู้และเพศเมียในกลุ่มประชากรนั้นผิดเพี้ยน …เบ้ …ไปทางเพศใดเพศหนึ่งจนเกินควร
อย่างเช่นที่อุณหภูมิสูง กิ้งก่าทัวทาราบนเกาะสตีเฟนส์ (Stephens) จะมีแนวโน้มที่จะฟักออกมาเป็นตัวผู้ แต่เต่าตนุและพวกเต่าทะเลนั้นตรงกันข้าม พวกมันจะฟักออกมาเป็นตัวเมียหมดที่อุณหภูมิร้อน
ไมเคิล เจนเซ่น (Michael P Jensen) ศูนย์วิทยาศาสตร์ประมงเซาท์เวสต์ ที่เมืองลาโฮญา (La Jolla) ในแคลิฟอร์เนีย ในปี 2018 รายงานว่า จากการสำรวจของเขาและทีมพบว่าประชากรเต่าตนุในเขตปะการังในออสเตรเลียนั้น ถ้ามาจากชายหาดวางไข่ในเขตอบอุ่นทางเหนือ 99% ของเต่าที่พบจะเป็นเพศเมีย
นี่คือประเด็นใหญ่เพราะถ้าไม่มีหนุ่มที่ไหนมาให้เลือก แล้วจะสืบต่อเผ่าพันธุ์ต่อไปได้อย่างไร…
อย่างไรก็ตาม ยังมีอีกกลุ่มที่มีการกำหนดเพศแบบประหลาดๆ อย่างเช่นกิ้งก่า เสือดาว จระเข้ อัลลิเกเตอร์ และตัวอื่นๆ ที่จะฟักไข่ออกมาเป็นตัวเมียในอุณหภูมิร้อน หรือเย็นเกินไป ถ้าอยากได้ตัวผู้ อุณหภูมิต้องกำลังดีเท่านั้น ถึงจะมีตัวผู้ออกมาให้เชยชม
ในกลุ่มนี้ โลกร้อนทำให้สัดส่วนตัวผู้ต่อตัวเมียผิดเพี้ยนอย่างสุดขั้ว ซึ่งอาจส่งผลต่ออัตราการสืบพันธุ์ ส่งต่อสปีชีส์ของพวกมันได้เช่นกัน…
ผมเริ่มสงสัย…ก็ถ้าจระเข้แบบหนึ่ง เต่าทะเลอีกแบบหนึ่ง ตุ๊กแกอีกแบบหนึ่งแล้ว ตัวเหี้ยลายดอกแห่งสวนลุมพินี กับพวกบุ๋ยแห่งศาลายาล่ะ? ถ้ารังร้อนแล้วไข่จะฟักออกมาเป็นเพศไหน
อันนี้ยังไม่มีการศึกษา
และแน่นอน ในมนุษย์ทุกอย่างยังไม่ชัด เราไม่ได้แบ่งเพศด้วยอุณหภูมิแบบสัตว์เลื้อยคลาน…แต่ก็มีงานวิเคราะห์แบบประหลาดๆ นำโดยแอลัน บาร์เรกา (Alan Barreca) จากมหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนีย ลอสแอนเจลิส (University of California Los Angeles) ได้ตีพิมพ์เผยแพร่ออกมาในวารสาร Demography ในปี 2020
พวกเขาพยายามหาความสัมพันธ์ระหว่างอุณหภูมิกับอัตราการเกิดของเด็กจากข้อมูลการเกิดในสหรัฐระหว่างปี 1931-2010 และพบว่า เมื่อมีวันที่อุณหภูมิเฉลี่ยทั้งวันสูงกว่า 80 องศาฟาเรนไฮต์ หรือประมาณ 26.7 องศาเซลเซียส อัตราการเกิดมีแนวโน้มลดลงในอีก 8-10 เดือนต่อมา
ประเด็นน่าสนใจอยู่ตรงที่หลังจากที่ตัวเลขลดลงแล้ว อัตราการเกิดกลับขยับขึ้นมาใหม่ในอีกไม่กี่เดือนถัดมา ชดเชยส่วนที่ลดลงหายไปได้บางส่วน
พวกเขาเรียกปรากฏการณ์นี้ว่า rebound หรือการดีดกลับ และตีความว่ามนุษย์เราอาจจะมีอัตราการปฏิสนธิที่ขึ้นกับอุณหภูมิก็เป็นได้
ตอนที่ร้อน อัตราการปฏิสนธิจะลดลง แต่ไม่ใช่ว่าจะหายไปเลยนะ เพียงแค่เลื่อนออกไปเท่านั้น แต่จะเป็นเพราะความร้อนทำให้คนมีเพศสัมพันธ์น้อยลง หรือทำให้โอกาสปฏิสนธิลดลงผ่านกลไกทางร่างกาย อันนี้ตัวเลขการเกิดเพียงอย่างเดียวบอกไม่ได้
ถ้า 26.7 องศาเซลเซียส คือเส้นที่พอข้ามแล้วมนุษย์มีลูกไม่ได้ คนในเขตร้อนอย่างบ้านเรามิต้องสูญพันธุ์กันไปนานแล้วหรือ?
แล้วปีไหนร้อนที่สุด หากย้อนกลับมาดูประเทศไทย? ในสถิติ 74 ปีของกรมอุตุนิยมวิทยา ปีที่ร้อนที่สุดคือ 2024 ในปีนั้น อุณหภูมิเฉลี่ยทั้งประเทศอยู่ที่ 28.5 องศาเซลเซียส ส่วนวันที่ร้อนที่สุด อำเภอเถิน จังหวัดลำปาง วัดได้ถึง 44.2 องศาเซลเซียส…น่าสนใจ อาจจะเป็นแค่เรื่องบังเอิญ เพราะในปีถัดมา 2025 เป็นปีที่ประเทศไทยมีเด็กเกิดน้อยที่สุดในรอบทศวรรษคือราว 4.16 แสนคนเท่านั้น
แต่จะมีการดีดกลับมั้ย อันนี้ยังบอกไม่ได้
ใครจะรู้ บางทีโลกร้อนอาจจะมีผลกระทบมากกว่าที่เราคิดก็ได้…
อ้อ! ออกตัวไว้ก่อนว่าเนื้อหาที่เขียนนี้ส่วนใหญ่ไม่ได้เอามาจากในหนังสือนะครับ ผมไปขุดคุ้ยมาจากที่อื่น แต่สำหรับหนังสือ ต้องบอกว่าเนื้อหาน่าสนใจจริงๆ จัดเต็ม
ไปหามาอ่านเถอะครับ The Climate Book 2°C สุดท้าย ก่อนโลกไม่มีวันหวนคืน ของเขาดีจริงๆ แนะนำ
เอกสารอ้างอิง
เต่าตนุ – สัดส่วนเพศเมียสูงในประชากรจากแนวปะการัง Great Barrier Reef ทางเหนือ
Jensen, M. P., Allen, C. D., Eguchi, T., Bell, I. P., LaCasella, E. L., Hilton, W. A., Hof, C. A. M., & Dutton, P. H. (2018). Environmental warming and feminization of one of the largest sea turtle populations in the world. Current Biology, 28(1), 154-159.e4. https://doi.org/10.1016/j.cub.2017.11.057 pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
มอดแป้งแดง – คลื่นความร้อนกับคุณภาพอสุจิและความสำเร็จในการสืบพันธุ์
Sales, K., Vasudeva, R., Dickinson, M. E., Godwin, J. L., Lumley, A. J., Michalczyk, ?., Hebberecht, L., Thomas, P., Franco, A., & Gage, M. J. G. (2018). Experimental heatwaves compromise sperm function and cause transgenerational damage in a model insect. Nature Communications, 9, Article 4771. https://doi.org/10.1038/s41467-018-07273-z www.nature.com
จระเข้และอัลลิเกเตอร์ – อุณหภูมิฟักไข่กับการกำหนดเพศ
Gonz?lez, E. J., Mart?nez-L?pez, M., Morales-Garduza, M. A., Garc?a-Morales, R., Charruau, P., & Gallardo-Cruz, J. A. (2019). The sex-determination pattern in crocodilians : A systematic review of three decades of research. Journal of Animal Ecology, 88(9), 1417-1427. https://doi.org/10.1111/1365-2656.13037 pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
มนุษย์ – วันร้อนจัด กับยอดการเกิดที่ลดลงหลัง 8-10 เดือน และการดีดกลับบางส่วนในสหรัฐ
Barreca, A., Deschenes, O., & Guldi, M. (2018). Maybe next month? Temperature shocks and dynamic adjustments in birth rates. Demography, 55(4), 1269-1293. https://doi.org/10.1007/s13524-018-0690-7 pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
หนังสือ The Climate Book ฉบับแปลไทย
ธันเบิร์ก, เกรตา. (2026). The Climate Book 2°C สุดท้าย ก่อนโลกไม่มีวันหวนคืน (ณิชา เวชพานิช และ กุลณัฐ จิระวงศ์อร่าม, ผู้แปล). มติชน. (ต้นฉบับตีพิมพ์ ค.ศ. 2022).
