ดาบญี่ปุ่น

จ๋าจ๊ะ วรรณคดี | ญาดา อารัมภีร

เอ่ยถึง ‘ดาบญี่ปุ่น’ กับ ‘วรรณคดีไทย’ ไม่น่าจะมาเกี่ยวข้องกันได้ แต่ก็เกี่ยว เกี่ยวอย่างจงใจเสียด้วย ทั้งๆ ที่เรื่องราวในวรรณคดีไม่มีทั้งตัวละครญี่ปุ่นและเหตุการณ์อะไรพาดพิงญี่ปุ่นเลย

อย่างบทละครนอกพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ 2 เรื่อง “สังข์ทอง” ท้าวสามลให้ลูกเขยทั้งเจ็ดหาปลาหาเนื้อ ‘พระสังข์’ เขยสุดท้องถอดรูปเงาะออกซ่อนไว้ แสร้งทำเป็นพระไพรเจ้าป่า ร่ายมหาจินดามนตร์เรียกปลามารวมกันนับแสนแน่นขนัด

หกเขยหมดท่า หาปลาไม่ได้สักตัว ขอร้องพระไพรปลอมให้ช่วยเหลือ ยินยอมหาของสังเวยเซ่นไหว้ตามแต่พระไพรปรารถนา พระสังข์ให้เหตุผลว่าเป็นเทวดาไม่ต้องการเครื่องเซ่น ขอแค่ปลายจมูกหกเขยมาแลกปลา

หกเขยจนใจไร้ทางเลือก ตัวช่วยเฉพาะหน้าที่หาได้ คือ ‘มีด’

“ต่างยอมพร้อมใจไม่กลัวเจ็บ ฉวยได้มีดเหน็บของบ่าวไพร่

ยื่นให้เทวัญทันใด ทอดถอนใจใหญ่ย่อท้อ”

ลีลาลับมีดแล้วเงื้อง่าของพระสังข์ (พระไพรปลอม) ทำเอาหกเขยปอดกระเส่ากันทั่วหน้า

“มือบีบหนีบจมูกไว้สองนิ้ว อย่าบิดพลิ้วดุกดิกพลิกแพลง

ทำเงื้อมีดกระหยับจับจ้อง ที่ใจชั่วกลัวร้องจนเสียงแห้ง

เอาแล้วนะฉะเชือดเลือดแดง จมูกแหว่งโหว่วิ่นสิ้นทุกคน”

พระสังข์แกล้งแบ่งปลาถึงที่ตายให้หกเขยคนละน้อยนิด “ให้คนละสองตัวหามากไม่”

ต่อมาท้าวสามลให้ลูกเขยทั้งเจ็ดหาเนื้อ ครั้งนี้พระสังข์ใช้เครื่องมือใหญ่กว่ามีดเหน็บ ข่มขวัญให้เสียวไส้ก่อนลงมือ หกเขยจำยอมหูแหว่งแลกกับเนื้อ ‘เอาไปเถิดคนละตัวตามได้’

“๏ เมื่อนั้น พระสังข์ฉุดหูกระชากลากหลุน

จะเชือดแต่เบาเบาเอาบุญ แล้วชักดาบญี่ปุ่นออกเงือดเงื้อ

เขยใหญ่ขยั้นพรั่นพรึง ร้องอึงอุยหน่าน่าเจ็บเหลือ

อย่างนี้ที่ไหนจะได้เนื้อ ทำทีจะเชือดเถือแล้วรั้งรอ

แกล้งขยับจับจ้องลองใจ เลือกเอาข้างไหนจะดีหนอ

เหนี่ยวหูขวาลงให้ก่งคอ แข็งข้อเชือดขาดเลือดสาดไป”

ต่อมาพระอินทร์วางแผนช่วยให้พระสังข์ถอดรูปเงาะ จึงยกกองทัพเทวดามาล้อมเมือง ชาวบ้านต่างอกสั่นขวัญแขวน อุ้มลูกจูงหลานหอบข้าวของแตกตื่นหนีตาย พวกขุนนางข้าราชบริพารที่ ‘ไม่รู้เหตุผลต้นปลาย’ ว่าเกิดอะไรขึ้น ชวนกันเข้าวังเร่งให้ฝ่ายในปลุกท้าวสามลตื่นบรรทมเพื่อกราบทูลเรื่องราว

ลองนึกถึงสภาพท้าวสามลกำลังนอนหลับสนิท อยู่ๆ สะดุ้งตื่นเพราะเสียงนางสนมกำนัล ความที่พระองค์ยังงัวเงียก็ ‘โงกหงับหลับไปใหม่’ พระมเหสีมณฑารีบปลุกพระสวามี ทูลว่า ‘เสียงคนอึงมี่ที่ประตู เป็นอย่างไรไม่รู้เลยพ่อคุณ’ เมื่อท้าวสามลตื่นขึ้นมาโดยไม่รู้ว่าเกิดอะไรขึ้น อารามกลัวก็เลยคว้าอาวุธใกล้ตัว

“ท้าวสามลหวาดหวั่นพรั่นพระทัย เหลียวมาคว้าได้ดาบญี่ปุ่น

งกเงิ่นเดินด่วนซวนซุน เมียรุนหลังส่งตรงออกมา”

นอกจากพระสังข์และท้าวสามลในบทละครนอกเรื่อง “สังข์ทอง” แล้ว ยังมีแม่ทัพใหญ่ของลาว คือ ท้าวกรุงกาฬ ในเสภาเรื่อง “ขุนช้างขุนแผน” แต่งตัวตามตำรับพิชัยสงคราม มี ‘ดาบญี่ปุ่น’ เป็นอาวุธ

“๏ ครานั้นกรุงกาฬชำนาญทัพ จบจับเครื่องอานเข้าตกแต่ง

นุ่งยกอย่างลาวขาวดอกแดง ใส่เสื้อกรองทองแล่งเป็นแย่งครุฑ

สายสังวาลภควัมประคำคล้อง แหวนทองปัทมราชคาดตะกรุด

เสื้อในลงยันต์กันอาวุธ เข็มขัดขุดขมองพรายเป็นลายดุน

เหน็บกริชตรงลงคมประจุขาด แล้วซ้ำคาดราตคดหนามขนุน

ใส่หมวกถักไหมทองกรองตาชุน สะพายดาบญี่ปุ่นฝักหุ้มทอง”

น่าสังเกตว่าผู้ใช้ดาบญี่ปุ่น ถ้ามิใช่ชนชั้นสูงระดับกษัตริย์ (ท้าวสามล) หรือโอรสกษัตริย์ (พระสังข์) ก็เป็นระดับแม่ทัพใหญ่ต่างเมือง เช่น ท้าวกรุงกาฬ แสดงว่ามิใช่อาวุธธรรมดาสามัญที่ใครจะมีได้ เป็นศาสตราวุธสำคัญของญี่ปุ่น

ซึ่งก็สอดคล้องกับที่เจ้าพระยาทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี (ขำ บุนนาค) บันทึกไว้ใน ‘พระราชพิธีอุปราชาภิเษกเจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร’ หรือรัชกาลที่ 2 ในกาลต่อมา (จาก “พระราชพงศาวดาร กรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 1”) ดังนี้

“พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจึงพระราชทานพระสุพรรณบัฏสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร เป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคลแล้ว พระราชทานพระแสงดาบญี่ปุ่นฝักมะขามสีแดง จึงดำรัสฝากพระบวรพุทธศาสนา และพระราชทานพระราโชวาท ให้ตั้งอยู่ในสุจริตธรรมโดยราชประเพณีแล้ว พระราชทานพระพรไชยให้ทรงเจริญพระสิริสวัสดิ์วัฒนายุยั่งยืนสืบไป” (อักขรวิธีตามต้นฉบับ)

พระแสงดาบญี่ปุ่นนี้เป็นของพระราชทานสำหรับพระเกียรติยศกรมพระราชวังบวรฯ ดังจะเห็นได้จาก “พระราชพิธีอุปราชาภิเษก” ของเจ้าฟ้ากรมหลวงเสนานุรักษ์ ที่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงบันทึกไว้ใน “พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 2” ว่า

“สมเด็จพระบรมนารถบรมบพิตร พระพุทธเจ้าอยู่หัว มีพระราชโองการมารพระบัณฑูรสุรสิงหนาท โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมดำรัสให้สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงเสนานุรักษ์ เปนกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ทีฆายุศมศิริสวัสดิ์” (อักขรวิธีตามต้นฉบับ)

ข้อความตอนหนึ่งกล่าวถึงพระแสงศาสตราวุธในพระราชพิธีอุปราชาภิเษกของพระองค์ ดังนี้

“พระแสงที่เข้าพระแท่นมณฑลนั้นคือ พระแสงขรรค์ไชยศรี ๑ พระแสงดาบญี่ปุ่น ๑ พระแสงจักร ๑ พระแสงหอกไชย ๑ พระแสงตรีศูล ๑ พระแสงธนู ๑ พระแสงเขน ๔ พระแสงง้าว ๒ พระแสงทวน ๒ .พระแสงหอกคู่ ๑ พระแสงของ้าวเจ้าพระยาแสนพลพ่าย ๑ พระแสงขอตีช้างล้ม ๑ พระแสงชนักต้น ๑.”

ในเมื่อ ‘ดาบญี่ปุ่น’ หรือ ‘พระแสงดาบญี่ปุ่น’ คือความภาคภูมิใจ เป็นของพระราชทานสำหรับพระเกียรติยศกรมพระราชวังบวรฯ

จึงไม่น่าแปลกที่รัชกาลที่ 2 ทรงกล่าวถึง ‘ดาบญี่ปุ่น’ ไว้ในพระราชนิพนธ์บทละครนอกเรื่อง “สังข์ทอง” ถึงสองครั้งสองครา นอกจากนี้ ยังมีในเสภาเรื่อง “ขุนช้างขุนแผน” ซึ่งแต่งขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 2 และ 3 อีกด้วย

แม้วรรณคดีทั้งสองเรื่องจะอ้างถึง ก็มิได้หมายความว่าเพิ่งจะมี ‘ดาบญี่ปุ่น’ ในสมัยรัตนโกสินทร์ ดาบญี่ปุ่นเคยเป็นเครื่องราชบรรณาการมาตั้งแต่สมัยอยุธยา

ไม่เชื่อก็ลองพิจารณา “ประชุมพงศาวดารภาคที่ 20 จดหมายเหตุเนื่องทางไมตรีระหว่างกรุงศรีอยุธยากับกรุงญี่ปุ่น” มีข้อความจาก “อักษรสาส์นของโชกุนอิเยยัสสุถวายพระเจ้ากรุงสยาม” (สมเด็จพระเอกาทศรถ) ดังนี้

“อักษรสาส์นมินาโมโต อิเยยัสสุแห่งกรุงญี่ปุ่นเจริญทางพระราชไมตรีมายังพระเจ้ากรุงสยาม

ย่อมเป็นธรรมดาอยู่ว่าประเทศทั้งปวงถ้าได้มีสัมพันธไมตรีต่อเนื่องกันอยู่แล้ว ถึงประเทศนั้นๆ จะอยู่ห่างไกลกัน ก็อาจดำรงความไมตรีติดต่อกันอยู่ได้โดยสนิทสนมเหมือนกับอยู่ใกล้กัน ถ้าประเทศที่ไม่มีทางพระราชไมตรีกันอยู่แล้ว แม้จะอยู่ใกล้ชิดติดกัน ก็ประดุจห่างไกลกันนับตั้ง ๔๐๐ โยชน์

ในโอกาสนี้ข้าพเจ้ามีความประสงค์จะใคร่ได้ไม้หอมและปืนใหญ่อย่างดีในประเทศอันรุ่งเรืองของพระองค์ ถ้าพระองค์จะทรงรับสั่งให้จัดหาและส่งไปยังประเทศญี่ปุ่นได้ จะเป็นพระกรุณาอันล้นพ้น ข้าพเจ้าได้ส่งเกราะ ๑ สำรับๆ หนึ่งมี ๓ ชิ้น กับดาบญี่ปุ่นอย่างยาว ๑๐ เล่ม มาถวายเป็นราชบรรณาการ ข้อความอย่างอื่นข้าพเจ้าได้มอบหมายให้นายสำเภากราบทูลชี้แจงถวายต่อไปแล้ว

วันที่ ๒๒ ตุลาคม พ.ศ.๒๑๔๙ (ค.ศ.๑๖๐๖)” (อักขรวิธีตามต้นฉบับ)

‘กาญจนาคพันธุ์’ เล่าถึง ‘ดาบญี่ปุ่น’ หรือ ‘ดาบซามูไร’ ไว้ในหนังสือ “ภูมิศาสตร์วัดโพธิ์” เล่ม 1 ว่า

“คำว่า ‘ซามูราอิ’ หรือ ‘ซามูราย’ ของญี่ปุ่น แปลว่า ‘ผู้ถือดาบ’ คือเป็นพวกนักรบ โชกุน อิเยยาสุ เมื่อ พ.ศ.๒๑๔๖ กล่าวว่า ‘ดาบเป็นวิญญาณของซามูราย’ พูดอย่างไทยๆ ก็ว่า ‘ดาบเป็นหัวใจของซามูราย’ อาวุธดาบเป็นของสำคัญสำหรับชาติญี่ปุ่นมาแต่โบราณ ซึ่งญี่ปุ่นนับถือมากที่สุด ‘ดาบ’ นั้นหมายถึง ฟ้าแลบ เป็นความอุปมาที่เข้ากันดี คือดาบเมื่อกวัดไกว ก็จะสะท้อนเงาแปลบปลาบเหมือนสายฟ้าแลบ ดาบจึงเป็นอาวุธคู่มือสำคัญของญี่ปุ่นทำใช้กันมาแต่โบราณ

วิธีทำดาบเล่มหนึ่งขนาดพอเหมาะมือถือใช้เหล็กหนักราว ๑๔ ชั่ง (เทียบราว ๘ กิโลกรัมเศษ) ใช้ถ่านราว ๒๒ กระสอบ สูบหลอมเหล็กตีรีดเป็นรูปดาบจนได้ที่ดีแล้ว ก็ลงตะไบและขัดมัน การตีดาบมีนายช่างคนหนึ่งกับลูกมือสามคน ตั้งแต่เริ่มหลอมจนลงตะไบขัดมันเสร็จเรียบร้อยกินเวลาราว ๑๐ วัน การลงตะไบและขัดมันนี้ญี่ปุ่นทำได้วิเศษนัก” (อักขรวิธีตามต้นฉบับ)

ดาบญี่ปุ่นในวรรณคดีไทย…ใครว่าโม้