สุจิตต์ วงษ์เทศ / บางกอก มาจากไหน?

สุจิตต์ วงษ์เทศ

บางกอก มาจากไหน?

บางกอก เป็นชื่อบางหนึ่งเหมือนบางอื่นๆ ที่มีในกรุงเทพฯ และปริมณฑล แต่ได้รับความสนใจเป็นพิเศษ เพราะนานาชาติรู้จักว่า Bangkok

หมายถึง พื้นที่มีคลองหรือลำน้ำธรรมดาไหลลงเชื่อมแม่น้ำเจ้าพระยา โดยบริเวณปากคลองเรียกว่า บาง มักมีบ้านเรือนอยู่รวมๆ เป็นชุมชนเรือกสวนและทุ่งนากว้างขวาง

บางมะกอก

บางกอก แต่เดิมเรียกบางมะกอก (แล้วภาษาปากกร่อนกลายเหลือว่าบางกอก) เพราะมีต้นมะกอกขึ้นหนาแน่นมากกว่าไม้อย่างอื่น (ยอดอ่อนและผลของมะกอกใช้กินเป็นอาหารและทำยารักษาโรคบางชนิด)

พบร่องรอยความเป็นมาในชื่อวัดมะกอก ซึ่งเป็นศูนย์กลางดั้งเดิมของชุมชนนี้ แต่ต่อมาเปลี่ยนชื่อเป็นวัดแจ้ง ปัจจุบันรู้จักเป็นทางการว่าวัดอรุณราชวราราม

บาง หมายถึงปากลำน้ำสายเล็ก (เช่น คลอง) ไหลลงลำน้ำสายใหญ่ (เช่น แม่น้ำ) โดยมากมักมีชุมชนอยู่ด้วย คำว่าบางแต่เดิมแปลว่าคลองก็ได้

คำลาวว่า บัง หมายถึง ทางที่มีน้ำไหลเป็นลำห้วยลำคลอง เช่น ใน อ. มุกดาหาร มีแหล่งน้ำธรรมชาติ ได้แก่ บังอี่ (ห้วยบังอี่), บังมุก (ห้วยบังมุก), บังทราย (ห้วยบังทราย) ฯลฯ

มีรากจากคำเขมรกับคำมอญ ดังนี้

คำเขมรว่า บาง แปลว่าที่ดินงอกชายน้ำ เช่น บางสมุทร แปลว่า ที่ดินงอกชายทะเล (พจนานุกรมเขมร-ไทย ฉบับทุนพระยาอนุมานราชธน เล่ม 2 พ.ศ.2521 หน้า 293)

คำมอญว่า ปาง อ่านว่า ปายฺน หรือ ปาญ แปลว่า ปาก, ช่อง เช่น ปากคลอง (พจนานุกรมมอญ-ไทย ฉบับมอญสยาม สำนักพิมพ์มติชน พ.ศ.2548 หน้า 163)

ย่านบางกอก

คํานิยามกับคำอธิบายต่อไปนี้ ปรับปรุงใหม่จาก หนังสือจดหมายเหตุ THE BANGKOK RECORDER [March 1st 1865 (จ.ศ.1227) พ.ศ.2408 (หนังสือพิมพ์ภาษาไทยที่หมอบรัดเลย์และคณะมิชชันนารี พิมพ์เผยแพร่) ต่อมาทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พิมพ์พระราชทานในงานพระราชทานเพลิงศพ นายสมหมาย ฮุนตระกูล วัดเทพศิรินทราวาส พ.ศ.2536 หน้า 67-69]

บางกอกยุคดั้งเดิมเป็นพื้นที่เรือกสวนผืนเดียวกัน มีแม่น้ำสายเจ้าพระยาเดิมไหลคดโค้งรูปเกือกม้า (ไหลตามแนวปัจจุบัน เรียกคลองบางกอกน้อย-คลองชักพระ-คลองบางกอกใหญ่)

จึงยังไม่มีแม่น้ำเจ้าพระยาสายใหม่ไหลผ่ากลางพื้นที่ระหว่างฝั่งธนบุรี (ท่าศิริราช-ท่าวังหลัง) กับฝั่งกรุงเทพฯ (ท่าพระจันทร์-ท่าช้างวังหลวง)

คลองบางกอก

คลองบางกอก ยาวคดเคี้ยววนเวียนอยู่ภายในพื้นที่บางกอกยุคดั้งเดิม เชื่อมแม่น้ำสายเดิมระหว่างข้างบน (ทิศเหนือ) กับข้างล่าง (ทิศใต้)

ปากคลองข้างบน ชื่อ บางกอกน้อย, ปากคลองข้างล่าง ชื่อ บางกอกใหญ่

คลองลัดบางกอก

คลองลัดบางกอก พระเจ้าแผ่นดินอยุธยาเมื่อเรือน พ.ศ.2000 ให้ขุดขยายคลองบางกอกเป็นทางลัดเพื่อความสะดวกในการคมนาคม

ครั้นนานไปคลองลัดบางกอกขยายกว้างเป็นแม่น้ำสายใหม่ ส่วนแม่น้ำสายเดิมแคบลงกลายเป็นคลอง ซึ่งคนสมัยนั้นเรียกคลองกลาย เหตุเพราะคลองที่กลายจากแม่น้ำ หรือแม่น้ำกลายเป็นคลอง

บางกอกน้อย, บางกอกใหญ่

ต่อมายกชื่อปากคลองบางกอกข้างบนกับข้างล่าง ไปเรียกคลองกลายสองข้าง

ปากคลองกลายอยู่ข้างบน เรียกชื่อเดิมว่า บางกอกน้อย, ปากคลองกลายอยู่ข้างล่าง เรียกชื่อเดิมว่า บางกอกใหญ่

คลองบางกอกใหญ่

คลองบางกอกใหญ่ เป็นชื่อเก่าเรียกมาแต่ยุคอยุธยา เพราะเดิมมีขนาดกว้างใหญ่มากกว่าที่เห็นปัจจุบัน

มีชื่อในเพลงยาวหม่อมพิมเสน พรรณนาเป็นกลอนเมื่อนั่งเรือผ่านเข้าคลองว่า “พลกรรเชียงเขาก็ตีกรรเชียงคล่อง ลอยล่องเข้าคลองบางกอกใหญ่”

ความกว้างใหญ่ของคลองบางกอกใหญ่ มีบอกในหนังสือจดหมายเหตุฯ บางกอก รีคอร์เดอร์ ของหมอบรัดเลย์ (พ.ศ.2408) โดยสรุป ดังนี้

ฝั่งซ้าย ตั้งแต่ซอยจรัญฯ 13 บางเชือกหนัง, บางแวก แนวตลิ่งเว้าลึกถึงวัดดีดวด, วัดเจ้ามูล, วัดท่าพระ อยู่ริมคลอง

ฝั่งขวา ตั้งแต่ต้นทางหัวถนนเพชรเกษม ตรงบางยี่เรือ ตลิ่งเว้าเข้าไปวัดบุปผาราม (เจริญพาศน์) ถึงย่านกระดีจีน ส่วนบริเวณวัดกัลยาณ์ฯ เป็นท้องแม่น้ำ