หลังเลนส์ในดงลึก | ปริญญากร วรวรรณ
สําหรับสัตว์ป่า ฤดูกาลของพวกมันมีเพียงสองฤดู คือ ฤดูฝนและฤดูแล้ง
ขณะเราหนาวเหน็บอยู่กับสภาพอากาศเย็นยะเยือก หรือชุ่มชื้นสัญจรไปบนหนทางป่าที่เละเทะลื่นไถล บางเวลาชื่นชมกับความสวยงามของใบไม้ที่เปลี่ยนจากสีเขียวเป็นสีเหลือง สีแดง สัตว์ป่าไม่ได้รู้สึกเช่นนั้น
ฤดูกาลของพวกมัน คือการปรับตัวไปกับความเปลี่ยนแปลง ต้องเดินทางโยกย้ายถิ่น จุดหมายมีแหล่งอาหารเป็นตัวกำหนด
เส้นทาง รวมทั้งหนทางการปรับตัวเป็นความรู้ซึ่งถ่ายทอดกันมาจากรุ่นสู่รุ่น
การปรับตัวไปตามฤดูกาลของสัตว์ป่าคือวิถีชีวิต
ทว่า จนถึงวันนี้ การปรับตัวไปพร้อมกับความเปลี่ยนแปลง ดูเหมือนจะไม่ง่ายแล้ว
สำหรับชีวิตไม่ว่าจะเป็นสัตว์หรือคน เราต่างรู้ดีว่า การปรับกายนั้นไม่ยาก แต่ปรับใจ คล้ายจะยากกว่าหลายเท่า
ในช่วงฤดูฝน สายฝนโปรยปรายต่อเนื่องยาวนานทุกหนแห่งเต็มไปด้วยความชุ่มชื้น ผีเสื้อบินร่อน ปลักเล็กปลักน้อยล้วนมีน้ำขัง ทางด่านรกทึบ ระดับน้ำในลำห้วยเพิ่ม บริเวณโป่งอันเป็นแหล่งอาหารเสริม แม้จะมีสภาพอุดมสมบูรณ์ แต่ก็เงียบเหงาว่างเปล่า
เหล่าสัตว์ป่าเตร็ดเตร่กระจายไปทั่ว ตัวเมียอาวุโสผู้นำฝูงกระทิงเดินขึ้นไปตามไหล่เขาเพื่อหาหน่อไม้ในป่าไผ่ที่เริ่มแทงยอดโผล่พ้นดิน
ด่านรกๆ ลู่เป็นทาง เมื่อฝูงช้างเดินไปล่วงหน้า สัตว์อื่นๆ อาศัยเดินตามเส้นทางนี้ด้วย ยอดไม้ที่ช้างดึงลงมา ช้างกินเหลือ เป็นอาหารที่ดี
บนสันเขา หรือไหล่ทางชันๆ เป็นเส้นทางที่ช้างใช้เดินข้ามจากหุบหนึ่งเพื่อไปยังอีกหุบ รวมทั้งช่องเขาแคบๆ บางแห่ง ที่ช้างใช้เพื่อย้ายไปอีกทุ่งหญ้าที่อยู่อีกฟากเขา
ฤดูฝน แหล่งน้ำ และอาหารอุดมสมบูรณ์ สิ่งเหล่านี้อยู่ไม่นานเมื่อสายลมหนาวอันเป็นเวลาเริ่มต้นฤดูแล้งเดินทางมาถึง
ความเป็นจริงอย่างหนึ่งของฤดูกาลคือ มีวันสิ้นสุด ไม่ว่าจะต้องผจญอยู่กับความชุ่มชื้น สายน้ำหลากมากเพียงใด แต่มันจะสิ้นสุดลง
ตั้งแต่เดือนพฤศจิกายน ป่าเริ่มเปลี่ยนแปลง ความชื้นในอากาศลดลง ต้นไม้อยู่ในขบวนการปรับตัว เริ่มจากลดการใช้น้ำ ถึงตอนนี้ตามปลักต่างๆ รวมทั้งน้ำในแอ่งโคลนตามเส้นทางเริ่มแห้ง ลำห้วยสายย่อยๆ เหลือน้ำเพียงในแอ่งเล็กๆ และแห้งเหือด ทิ้งไว้เพียงแนวหินระเกะระกะ สายน้ำเหลืออยู่เฉพาะในลำห้วยสายหลัก
ท่ามกลางความแห้งแล้งแต่คล้ายบรรยากาศจะดูสดชื่น พูดได้ว่า นี่เป็นช่วงฤดูกาลแห่งความรักของเหล่าสัตว์ป่า
นกยูงตัวผู้ มีหางยาวสลวย เช่นเดียวกับสัตว์กินพืชตัวอื่นๆ กระทิงและวัวแดงตัวผู้ขนเป็นเงางาม ร่างกายล่ำสัน เหล่าตัวผู้เข้ามาวนเวียนอยู่ใกล้ๆ ฝูง
เสียงกระทิงกู่ร้องในความมืด เสียงนกยูงตัวผู้ก้องกังวานตอนเช้ามืด และใกล้พลบค่ำ
ในโป่งคึกคัก วัวแดงไม่ไปไหนไกล พวกมันอยู่ในโป่งตั้งบ่ายจนค่ำ ฝูงกระทิงแวะเข้ามา ส่วนช้างมักเข้ามาในตอนบ่ายแก่ๆ
กวางตัวผู้เขาใหญ่เดินช้าๆ สำรวจกลิ่นว่า มีตัวเมียพร้อมรับการผสมไหม ตัวที่อาวุโสกว่าไม่ลังเลที่จะไล่ตัวหนุ่มกว่าไป หากไม่ฟัง การปะทะจะเกิดขึ้น
กวางตัวเมียก้มกินน้ำ สายตาชำเลืองดูการต่อสู้
ตัวผู้ที่แข็งแรงแกร่งกว่าเท่านั้นจึงจะได้รับสิทธิ์ในการเป็นพ่อของลูก
ในช่วงเวลาที่ต้นไม้ลดการใช้น้ำ สีของใบไม้เปลี่ยน เป็นสีส้ม สีแดง สีเหลือง สะพรั่งไปทั้งป่า ในสายตาคนนี่คือความงดงาม
แต่กับสัตว์ป่า นี่คือช่วงเวลาการปรับตัว
ความแห้งแล้ง อาหารลดน้อยลง ต้องเดินทางโยกย้าย มีปัญหาบ้าง ถึงความแห้งแล้งจะยาวนาน แต่ความรู้ความชำนาญ ที่ได้รับถ่ายทอดมายาวนานจากบรรพบุรุษ ทำให้พวกมันผ่านพ้นช่วงเวลานั้นมาได้
ความเปลี่ยนแปลงจริงๆ มาถึง และไม่ใช่ความเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลที่จะมีวันสิ้นสุด
หลายสิ่งไม่เป็นเช่นเดิม พื้นที่อาศัยถูกบุกรุก เส้นทางเดินไปแหล่งอาหารตามฤดูกาลถูกตัดขาด ผืนป่าที่เหลือถูกแบ่งแยกออกเป็นลักษณะคล้ายเกาะเล็กเกาะน้อย ป่าถูกล้อมรอบด้วยพื้นที่เกษตรและชุมชนคน
สัตว์ป่าถูกความเปลี่ยนแปลงบังคับให้จำเป็นต้องเปลี่ยนวิถี
นานมาแล้ว ที่ไม่ใช่เรื่องน่าแปลกใจที่สัตว์ป่าจะออกจากป่า
ช้าง สัตว์เลี้ยงลูกด้วยน้ำนม ขนาดใหญ่ ซึ่งในแต่ละวันต้องการอาหารและน้ำมาก ดูจะเป็นสัตว์ที่ “สร้างปัญหา” ให้คนมาก ทำพืชผลเสียหาย
ไม่ว่าจะเป็นช้างในพื้นที่ป่าสลักพระ กุยบุรี เขาอ่างฤๅไน ทับลาน เขาใหญ่ เขาคิชฌกูฏ แม้แต่พื้นที่ซึ่งยังมีเสียงระเบิดเกิดขึ้นเสมออย่างแถบทิวเขาบูโด และในที่อื่นๆ
การปะทะระหว่างคน กับช้าง โดยมีความเสียหายของพืชผลรวมทั้งทรัพย์สินเกิดขึ้นบ่อย และส่วนใหญ่จบลงด้วยชีวิตที่สูญเสีย
มีคนจำนวนมาก องค์กรมากมายใส่ใจและมุ่งมั่นกับการแก้ไขปัญหา
การแก้ไขที่มาพร้อมกับการถกเถียง
โลกเดินทางมาถึงวันนี้ วันที่การดำเนินชีวิต และความคิดแบบเดิมๆ ไม่ใช่เรื่องง่ายอีกต่อไป
พื้นที่ซึ่งสัตว์ป่าอยู่เปลี่ยนไป
พวกมันกำลังเผชิญกับปัญหา ที่มาพร้อมกับความเจริญรุดหน้าอย่างรวดเร็วของโลก
บางปัญหา คน จำเป็นต้องใช้ความรู้และเทคโนโลยีที่มีเข้าไปแทรกแซง ไม่ว่าจะเป็นการแก้ไขเรื่องการติดเกาะ
การผสมกันเองแบบเลือดชิด หลายพื้นที่ ประชากรสัตว์ป่าเพิ่มจำนวนอย่างขาดความสมดุล
ไม่มีสัตว์ผู้ล่าขนาดใหญ่ คอยควบคุมปริมาณ
บางปัญหา ต้องเข้าไปแทรกแซง
แต่กับบางปัญหา จำเป็นต้องทำความเข้าใจ
ข่าวการพบเจอลูกช้างที่คล้ายจะโดนโขลงทิ้ง ปรากฏให้เห็นบ่อยขึ้น หลายตัวร่างกายมีความผิดปกติ พวกมันได้รับการช่วยเหลือโดยคน
สภาพน่าเวทนาของลูกช้างตัวน้อยเรียกความสงสารได้มาก
ช้าง กับคน ดูเหมือนว่าจะไม่แตกต่างกัน แต่ช้างอาจจะเด็ดขาดกว่า ในแง่ของการตัดสินใจ
คุณป้าผู้นำฝูง รู้ดีว่าลูกช้างที่เกิดใหม่มีความผิดปกติ และไม่น่าจะรอด การนำลูกช้างซึ่งไม่พร้อมไปด้วย อาจทำให้สมาชิกอื่นๆ ในฝูงพบกับปัญหาไปด้วย
นี่ย่อมไม่ใช่การทิ้งโดยปราศจากความโศกเศร้าอาวรณ์ แต่เป็นการทิ้งด้วยความเข้าใจ ในอีกแง่มุมนี่คือการควบคุมปริมาณอย่างหนึ่ง
แน่นอนว่า การกระทำซึ่งคล้าย “ทิ้ง” ลูกช้าง ย่อมมีสาเหตุอันเกี่ยวข้องจากสภาพแหล่งอาศัยที่เปลี่ยนแปลง เส้นทางเดินถูกตัดขาด ไม่ว่าจะไปทางใดก็พบกับคน รวมทั้งลูกช้างซึ่งเกิดมาพร้อมกับลักษณะด้อยผลจากการผสมแบบเลือดชิด และอื่นๆ
การปล่อยให้ลูกช้างสภาพน่าเวทนา สิ้นใจ ไม่ใช่เรื่องง่ายดาย
ตัดใจจากความอาวรณ์นั้นยาก
แต่การเคารพในการตัดสินใจของช้างก็สำคัญ
เมื่อความเปลี่ยนแปลงมาถึง การปรับตัวจำเป็น ข้อสำคัญต้องยอมรับและทำความเข้าใจในปัญหาที่กำลังเผชิญ โลกของทั้งคนและสัตว์ป่า ในวิถีแบบเดิมๆ ไม่มีแล้ว
แต่สิ่งหนึ่งที่เป็นความจริง คือ ปรับใจ นั้น ยากกว่า ปรับกาย
และอีกสิ่งอันเป็นความจริง ที่เป็นมายาวนาน มากกว่า 2,500 ปี และจะไม่เปลี่ยนแปลง คือ การปล่อย ไม่มีสิ่งใดที่จะยึดถือไว้ได้ตลอด เรา ไม่ได้เป็น เจ้าของสิ่งใด
การ “ปล่อย” อาจเป็นหนทางที่ต้องเรียนรู้ที่จะกระทำ …
