พระแม่ราธา เทพีแห่งความรัก ผู้เป็นชายาของพระกฤษณะ อวตารสำคัญของพระแม่ลักษมี
On History | ศิริพจน์ เหล่ามานะเจริญ
เทพปกรณ์ของพราหมณ์เล่าไว้ว่า เมื่อคราวที่พระนารายณ์ (องค์เดียวกันกับพระวิษณุ) อวตารเป็น “พระกฤษณะ” พระแม่ลักษมีก็ได้อวตารตามลงไปเกิดเป็น “พระแม่ราธา” (หลายครั้งเรียกว่า ราธิกา) ผู้เป็นชายาของพระกฤษณะ ไม่ต่างไปจากเมื่อคราวที่ไปเกิดเป็นนางสีดา เพื่อครองคู่กับ “พระราม” ซึ่งก็คืออวตารที่สำคัญอีกปางหนึ่งของพระนารายณ์เช่นกัน
ถึงแม้ว่าโดยรากศัพท์แล้ว คำว่า “ราธา” ในภาษาสันสกฤตจะหมายถึง ความเจริญรุ่งเรือง, ความสำเร็จ, ความสมบูรณ์แบบ และความมั่งคั่ง ซึ่งก็ดูจะเป็นชื่อที่มีความหมายถึงคุณสมบัติเช่นเดียวกับ พระแม่ลักษมี พระแม่แห่งความอุดมสมบูรณ์ โชคลาภ และความงาม ผู้เป็นร่างต้นอวตารของพระนาง
แต่ศาสนิกชนชาวฮินดู ที่อาศัยอยู่ในอนุทวีปอินเดียนั้น มักจะนับถือ “พระแม่ราธา” องค์นี้ ในฐานะเทพีแห่งความอ่อนโยน, ความเมตตา, ความศรัทธา
และสถานะสำคัญซึ่งอยากจะกล่าวถึงในที่นี้มากกว่าก็คือ การที่พระนางถูกนับถือว่าเป็น “พระแม่แห่งความรัก” มากกว่า
แน่นอนว่า ความรักที่ว่านี้ หมายถึงความรักในเชิงความสัมพันธ์ระหว่างหนุ่มสาว เช่นเดียวกับความรักของพระนางที่มีต่อพระกฤษณะผู้เป็นพระสวามี ไม่ใช่ความรักระหว่างพ่อแม่ สายสัมพันธ์ภายในครอบครัว วงศ์ตระกูล ความผูกพันระหว่างศิษย์กับครูบาอาจารย์ เป็นความรักที่จำเพาะอยู่กับเรื่องราวระหว่างชายหญิงนี่เลยแหละ
แต่ความรักระหว่างพระแม่ราธา กับพระกฤษณะนี้ ก็ดูเหมือนจะมีมิติของความลึกซึ้งในเชิงปรัชญาอยู่มาก
ดังที่คัมภีร์ในศาสนาพราหมณ์-ฮินดูได้ระบุว่า พระนางยังเป็น “มูลประกฤติ” คือเทพีสูงสุดของผู้ครองเรือนฝ่ายหญิง และเชื่อกันว่าเป็นอะไรที่เรียกกันด้วยคำศัพท์ทางศาสนาพราหมณ์-ฮินดูที่เรียกว่า “หลาดินี ศักติ” คือ พลังแห่งความความสุข และความปีติยินดีอันเป็นที่สุด ที่สถิตอยู่ภายในของพระกฤษณะเอง
พูดง่ายๆ อีกอย่างหนึ่งก็ได้ว่า “พระแม่ราธา” ก็คือร่างจำแลง, ภาคปรากฏ หรือบุคลาธิษฐานของพลังแห่งความความสุข และความปีติยินดีอันเป็นที่สุดของพระกฤษณะนั่นแหละ
ตามเทวตำนาน พระแม่ราธา ถูกพระเจ้าวฤษภาณุแห่งราชวงศ์ยาฑวะ พบเมื่อครั้งยังเป็นทารกน้อยอยู่บนดอกบัวพันกลีบที่ส่องแสงระยับอยู่ในแม่น้ำยมุนา พระองค์จึงนำพระแม่องค์น้อยกลับเข้าสู่เมือง และรับเลี้ยงเป็นพระธิดาบุญธรรม
พระแม่ท่านประสูติก่อนพระกฤษณะถึง 9 เดือน แต่ไม่ยอมลืมพระเนตรตราบจนถึงวันที่ได้พบกับพระกฤษณะเป็นครั้งแรก ซึ่งจะเห็นได้ว่าเป็นรายละเอียดของเรื่องราวที่หอมโชยไปด้วยกลิ่นอายของความรักอย่างหวานปานจะหยดเลยทีเดียว
พระแม่ราธามักปรากฏพระองค์ในรูปของนาง “โคปี” คือสาวเลี้ยงวัว คู่กันกับพระกฤษณะ ที่มักปรากฏพระองค์ในรูปของ “โคปาละ” (คำเดียวกับ โคบาล ในภาษาไทย) ที่แปลตรงตัวว่า ผู้ปกป้องวัว
โดยพระแม่จะมีเพื่อนสาวที่สนิทสนมกันอีก 8 นาง ที่ต่างก็เป็นนางโคปีด้วยกันทั้งสิ้น เรียกว่า “อัษฏาสาขี” ประกอบด้วย ลลิตา, วิศาขะ, จัมปากะลตา, จิตรา, ตุงควิทยะ, อินทุเลขา, รังคเทวี และสุเทวี ซึ่งเชื่อว่าเป็นคู่ครองของพระกฤษณะเช่นกันทั้งหมด แต่ถือกันว่าพระแม่ราธาเป็นมเหสีเอก
พระกฤษณะนั้นถูกพรรณนาไว้ในตำราทางศาสนาว่า เป็นหนุ่มเหน้าทรงเสน่ห์ รูปงามที่สุดในจักรวาล ซ้ำยังมี “ลีลา” อันน่าอัศจรรย์ใจ รวมถึงเป็นนักดนตรี และนักระบำรำฟ้อนที่โรแมนติก
คำว่า “ลีลา” นี้เป็นศัพท์ในศาสนาพราหมณ์-ฮินดู โดยทั่วไปแล้วหมายถึง เรื่องราว, กิจกรรม หรือการละเล่นเชิงอภินิหาร หรือความรัก ที่พระกฤษณะได้ละเล่น หรือแสดงออกอย่างอิสระ ไม่ได้กระทำไปเพื่อผลประโยชน์ หรือเป็นการแข่งขันอันใด เพื่อให้เกิดเป็นปฏิสัมพันธ์กับผู้ศรัทธาในพระองค์ ในหลากหลายบทบาท ไม่ว่าจะเป็น เพื่อน, คนในครอบครัว หรือแม้กระทั่งคนรัก
ฟังดูออกจะเข้าใจยากอยู่สักนิด เลยอยากจะจำกัดความเพิ่มเติมจากคำอธิบายตามสำนวนคำของผู้เชี่ยวชาญเรื่องศาสนาพราหมณ์-ฮินดูในไทย ชนิดที่หาตัวจับได้ยากเป็นอย่างยิ่งอย่าง “อ.ตุล” คมกฤช อุ่ยเต็กเค่ง ผู้ล่วงลับแล้ว ที่เคยอธิบายเอาไว้อย่างกระชับดีว่า “ลีลา” ก็คือ สิ่งที่พระเป็นเจ้าแสดงให้เราเห็น เพื่อให้เราดื่มด่ำไปกับนาฏกรรมของพระองค์
ในเทวตำนานนั้น พระกฤษณะได้แสดงลีลาเหล่านี้ต่อกลุ่มของพระแม่ราธา และเพื่อนทั้ง 8 รวมไปถึงนางโคปีอื่นๆ ทั้งหลาย (ซึ่งก็ว่ากันว่ามีนับพันนาง) อยู่บ่อยครั้ง โดยเฉพาะใน ภาควตปุราณะ ซึ่งเป็นคัมภีร์ปุราณะในลัทธิภาควัต ของศาสนาพราหมณ์-ฮินดู ที่นับถือพระกฤษณะเป็นใหญ่ โดยคัมภีร์ฉบับนี้ยังถือเป็นหนึ่งในมหาปุราณะทั้ง 18 ฉบับอีกด้วย
แน่นอนว่า ทั้งพระแม่ราธา และนางโคปีทั้งหลายต่างก็มอบความรักให้แก่พระกฤษณะอย่างลึกซึ้ง และก็เป็น “ความรัก'” ในความหมายของความรักเชิงหนุ่มสาว ที่เร่าร้อน อย่างที่ได้บอกเอาไว้แล้วเหมือนกันทั้งสิ้น
ดังนั้น จึงไม่น่าแปลกใจอะไรนักที่เทวตำนานเกี่ยวกับการแสดง “ลีลา” ของพระกฤษณะที่ดูจะเป็นเรื่องราวที่ชวนฝันนี้ จึงได้กลายเป็นที่นิยมในหมู่ของศาสนิกชนชาวฮินดูเป็นอย่างมากเลยทีเดียว
(ภาพจากบัญชีเฟซบุ๊กแฟนเพจ Hindu Samaj Bangkok วัดเทพมณเทียร สมาคมฮินดูสมาช เผยแพร่เมื่อวันที่ 18 สิงหาคม 2025)
ถึงแม้ว่า ในเทวตำนานยังมีเหตุการณ์ที่ระบุเอาไว้ด้วยว่า พระแม่ราธาเคยจำต้องพลัดพรากกับพระกฤษณะไปถึง 100 ปี เพราะทะเลาะกับสหายสนิท ผู้ภักดีต่อพระกฤษณะที่ชื่อ ศรีทามะ ซึ่งเห็นว่า ความรักที่พระกฤษณะมีจะนำไปสู่ความหลงใหลจนละเลยการบูชาอย่างเหมาะสม ทั้งยังเป็นกังวลว่าความรักแบบมนุษย์จะทำให้พระองค์จะเสื่อมเสีย จึงสาปให้ทั้งคู่ต้องพลัดพรากจากกันไปในที่สุด
แต่เมื่อครบกำหนดวาระ 100 ปีแล้ว ทั้งคู่ก็ได้กลับมาพบกัน แล้วพระกฤษณะก็ได้นำพระแม่ราธา กับเหล่านางโคปี และผู้คนทั้งเมืองขึ้นไปอยู่บนสวรรค์ที่ประทับของพระองค์ ที่เรียกว่า “โคโลกะ” (แปลตรงตัวว่า โลกของวัว และคนเลี้ยงวัว) ซึ่งอ้างกันว่าอยู่เหนือยิ่งกว่าสวรรค์ไวกูณฐ์ของพระนารายณ์เสียอีก
และก็เป็นในสรวงสวรรค์แห่งนี้เอง ที่พระแม่ราธาจะได้รวมเป็นหนึ่งเดียวกับพระกฤษณะ และสถิตอยู่กับพระองค์ภายในกายเดียวกัน อย่างที่ได้เกริ่นไว้ก่อนแล้วตั้งแต่ในช่วงต้นของข้อเขียนชิ้นนี้
พระแม่ท่านจึงถูกปราชญ์ในศาสนาพราหมณ์-ฮินดู อธิบายมาตั้งแต่เมื่อครั้งโบราณในตำราต่างๆ ว่า พระนางทรงเป็นทั้ง “มายา” (พลังงานทางวัตถุธาตุ) และ “ประกฤติ” (พลังงานแห่งความเป็นหญิง) ของพระกฤษณะ และยังถูกพรรณนาความว่า เป็นด้านที่อ่อนหวานของพระแม่ลักษมีอีกด้วย
ดังนั้น “พระแม่ราธา” จึงมีสถานะเป็น “เทพีแห่งความรัก” ในเชิงหนุ่มสาวไปโดยปริยาย เพราะพระแม่องค์นี้ถูกนับว่าเป็นมเหสีเอกของพระกฤษณะผู้เปี่ยมไปด้วยความรัก ทั้งยังแสดงออกเป็นลีลาต่างๆ ที่ชวนให้สาวๆ โคปีใฝ่ฝันถึง
และแม้ว่า “พระแม่ราธา” จะถูกถือว่าเป็นพระภาคหนึ่งของ “พระแม่ลักษมี” แต่ก็เป็นเฉพาะส่วนที่แสดงออกถึงด้านที่อ่อนหวาน เปี่ยมด้วยความรักใคร่เชิงหนุ่มสาว อย่างที่ไม่มีปรากฏอยู่ในพระแม่ลักษมี หรืออวตารและพระภาคอื่นๆ ของพระนาง
ดังนั้น ศาสนิกชนชาวฮินดูในอนุทวีปอินเดีย เลือกที่จะกราบไหว้ขอพรด้านความรักจากพระแม่ราธาเป็นการเฉพาะ มากกว่าจะบูชาพระแม่ลักษมีเพื่อการเดียวกันนี้นั่นเอง
