หลังเลนส์ในดงลึก | ปริญญากร วรวรรณ
ทุกวันนี้ เราเห็นสัตว์แปลกตาปรากฏตัวมากขึ้นเรื่อยๆ
บางชนิดมีถิ่นกำเนิดอยู่ในป่าของอีกซีกโลกหนึ่ง
บางชนิดเป็นสัตว์ที่เราไม่เคยคิดว่าจะนำมาเลี้ยงไว้ในบ้านได้ แต่วันนี้มันกลายเป็นสัตว์เลี้ยงที่ได้รับความนิยม มีการซื้อขาย แลกเปลี่ยน และเพาะพันธุ์กันอย่างกว้างขวาง
สัตว์เหล่านี้มักถูกเรียกรวมๆ ว่า Exotic Pets หรือสัตว์เลี้ยงชนิดพิเศษจากต่างถิ่น
ผมเชื่อว่า คนที่ชอบและหาซื้อมาเลี้ยง เริ่มต้นด้วยความรัก ความน่าเอ็นดู
ความชอบของคนเราแตกต่างกัน และการเลี้ยงสัตว์บางชนิดก็เป็นความสุข เป็นความผูกพัน รวมทั้งเป็นความสนใจในชีวิตของสิ่งมีชีวิตที่ไม่เหมือนใคร รวมถึงการนำมาเพาะเลี้ยงทำให้พวกมันไม่สูญพันธุ์ไปจากธรรมชาติ
แต่มีเรื่องหนึ่งที่ผมคิดว่าเราควรทำความเข้าใจให้มากขึ้น นั่นคือการนำสัตว์จากถิ่นกำเนิดหนึ่งมาอยู่ในอีกถิ่นกำเนิดหนึ่ง ไม่ได้มีความหมายเพียงการเปลี่ยนเจ้าของหรือเปลี่ยนสถานที่อยู่อาศัยเท่านั้น
ในทางนิเวศวิทยา มีคำเรียกสิ่งมีชีวิตที่ถูกนำเข้ามาจากถิ่นชีวภูมิศาสตร์อื่นว่า Alien Species หรือชนิดพันธุ์ต่างถิ่น
คำว่า Alien ในที่นี้ไม่ได้หมายถึงสิ่งมีชีวิตจากนอกโลก แต่หมายถึงสิ่งมีชีวิตที่ไม่เคยปรากฏอยู่ในระบบนิเวศนั้นมาก่อน
การเข้ามาของมันอาจเกิดขึ้นโดยตั้งใจ เช่น การนำเข้ามาเลี้ยง การเพาะพันธุ์ หรือการนำเข้ามาเพื่อประโยชน์ทางเศรษฐกิจ หรืออาจเกิดขึ้นโดยไม่ตั้งใจก็ได้
แต่อีกนั่นแหละ ไม่ใช่ว่าสัตว์ต่างถิ่นทุกชนิดจะกลายเป็นปัญหา บางชนิดไม่สามารถปรับตัวให้เข้ากับสภาพแวดล้อมใหม่ได้ บางชนิดดำรงชีวิตอยู่ได้เฉพาะในพื้นที่ควบคุม แต่บางชนิดกลับปรับตัวได้ดี สามารถขยายพันธุ์และแพร่กระจายออกไปในธรรมชาติ
เมื่อสิ่งมีชีวิตต่างถิ่นสามารถตั้งประชากรและแพร่กระจายจนสร้างผลกระทบต่อสิ่งมีชีวิตพื้นถิ่น ระบบนิเวศ เศรษฐกิจ หรือสุขภาพของมนุษย์ เราจึงเรียกมันว่า Invasive Alien Species หรือชนิดพันธุ์ต่างถิ่นที่รุกราน
สองคำนี้มีความแตกต่างที่สำคัญมาก เพราะปัญหาไม่ได้อยู่ที่การเป็นสัตว์ต่างถิ่นเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่ความสามารถของมันในการเปลี่ยนแปลงระบบนิเวศที่เข้าไปอาศัย
สัตว์แปลกตัวหนึ่งถูกนำเข้ามาเลี้ยงในบ้าน มันอาจเป็นสัตว์ที่น่ารักไม่มีพิษ ไม่ดุร้าย และไม่เคยสร้างปัญหา เจ้าของดูแลมันอย่างดี มีกรง มีอาหาร มีพื้นที่เหมาะสม
แต่วันหนึ่ง เจ้าของอาจไม่มีเวลาดูแลอีกต่อไป ชักเบื่อกับภาระค่าใช้จ่าย หรือพบว่าสัตว์ที่เคยตัวเล็กกลับเติบโตจนดูแลยากขึ้น บางตัวอาจหลุดออกจากกรงโดยไม่ตั้งใจ หรือถูกนำไปปล่อยในแหล่งน้ำและพื้นที่ธรรมชาติ เพราะเจ้าของคิดว่านั่นเป็นการคืนอิสรภาพให้มัน
ตรงนี้เองที่เรื่องส่วนตัว เรื่องในรั้วบ้านของคนคนหนึ่งกลายเป็นเรื่องของธรรมชาติทั้งระบบ
สัตว์ที่ถูกปล่อย หรือหลุดออกไปไม่รู้ว่ามันกำลังเดินทางเข้าสู่ระบบนิเวศที่ไม่ใช่ถิ่นกำเนิดของตัวเอง
มันแค่พยายามมีชีวิตรอดตามสัญชาตญาณ
หากมีอาหารเพียงพอ มีสภาพแวดล้อมเหมาะสม และไม่มีศัตรูตามธรรมชาติคอยควบคุมจำนวนประชากร มันก็อาจขยายพันธุ์ได้อย่างรวดเร็ว
สิ่งที่เกิดขึ้นต่อจากนั้นอาจเป็นการแข่งขันแย่งอาหารและที่อยู่อาศัยกับสัตว์พื้นถิ่น
การเป็นผู้ล่าของสัตว์ขนาดเล็ก
การนำโรคหรือปรสิตเข้ามา
หรือแม้แต่การเปลี่ยนแปลงความสมดุลของระบบนิเวศที่ดำรงอยู่มาเป็นเวลานาน
สัตว์พื้นถิ่นและพืชบางชนิดไม่มีประสบการณ์ในการรับมือกับผู้ล่าชนิดใหม่ พวกมันต้องเผชิญกับคู่แข่งที่ไม่เคยมีอยู่ในระบบนิเวศนั้นมาก่อน
สิ่งเหล่านี้ไม่ได้เกิดขึ้นทันทีที่สัตว์ต่างถิ่นตัวหนึ่งหลุดออกไป แต่เมื่อมันตั้งประชากรได้แล้ว การควบคุมหรือกำจัดให้หมดไปอาจเป็นเรื่องยากมาก
บางครั้งต้องใช้เวลาและงบประมาณมหาศาล
หรืออาจไม่สามารถนำระบบนิเวศกลับไปเป็นเหมือนเดิมได้อีก
เราเห็นตัวอย่างปัญหาชนิดพันธุ์ต่างถิ่นในประเทศไทยมาแล้วหลายชนิด ปลาหมอคางดำที่แพร่กระจายไปทั่วทั้งประเทศตอนนี้สร้างผลกระทบต่อแหล่งน้ำและสัตว์น้ำพื้นถิ่น คนเลี้ยงปลาเลี้ยงกุ้งหมดตัว และยังแก้ไขปัญหาไม่ได้ อีกทั้งยังไม่มีใครออกมารับผิดชอบ เป็นตัวอย่างที่เห็นได้ชัด หรือเต่าแก้มแดงที่กลายเป็นหนึ่งในสัตว์ต่างถิ่นที่มีการเฝ้าระวัง
ตัวอย่างเหล่านี้ทำให้เห็นว่า การนำสิ่งมีชีวิตจากที่หนึ่งไปสู่อีกที่หนึ่งไม่ใช่เรื่องเล็ก
ผมเข้าใจว่า ในต่างประเทศหลายประเทศให้ความสำคัญกับเรื่องนี้อย่างจริงจัง มีมาตรการควบคุมการนำเข้าสัตว์ การอนุญาตให้ครอบครอง การเพาะพันธุ์ และการป้องกันไม่ให้สัตว์หลุดหรือถูกปล่อยลงสู่ธรรมชาติ
ในไทยเองก็มีมาตรการควบคุม มีข้อกำหนดเรื่องใบอนุญาต เพราะมองเห็นความเสี่ยงที่อาจเกิดขึ้นกับระบบนิเวศของประเทศตัวเอง
คนที่ชอบเลี้ยงสัตว์แปลกจากต่างประเทศ ไม่ได้หมายความว่าจะเป็นคนที่ตั้งใจจะทำลายธรรมชาติ
และสัตว์ต่างถิ่นทุกชนิดก็ไม่ได้กลายเป็นชนิดพันธุ์รุกรานโดยอัตโนมัติ
แต่ปัญหาอยู่ตรงที่ว่า เราอาจกำลังนำสิ่งมีชีวิตจากระบบนิเวศหนึ่ง เข้ามาอยู่ในอีกระบบนิเวศหนึ่ง โดยยังไม่ได้คิดให้ไกลพอว่า หากวันหนึ่งมันออกไปอยู่ในธรรมชาติจะเกิดอะไรขึ้น
ธรรมชาติไม่มีรั้วกั้นระหว่างความชอบส่วนตัวของคนกับผลกระทบที่เกิดขึ้นกับสิ่งมีชีวิตอื่น
ความชอบ ความรักอย่างเดียวคงไม่พอ แน่นอนว่า ความรัก ความชอบไม่ผิด แต่ความเข้าใจก็จำเป็น…
คงดีไม่น้อยถ้าเรา “เห็น” สิ่งที่อยู่ “ไกลกว่ารั้วบ้าน” ของเราเอง
