| สุจิตต์ วงษ์เทศ
ดนตรีไทยเดิมสมัยอยุธยาคุ้นเคยดนตรียุโรปมากกว่า 500 ปีมาแล้ว หลังจากนั้นดนตรีไทยเดิมสมัยอยุธยารับบางอย่างของดนตรียุโรป แต่ไม่รับบางอย่างสืบทอดถึงสมัยรัตนโกสินทร์แรกๆ ได้แก่ ไม่รับระบบเสียง, ไม่รับระบบโน้ต ฯลฯ
ระบบเสียงดนตรีไทยเดิม “ไม่ 7 เสียงเท่ากัน” (แบบตะวันตก) แต่สมัยรัตนโกสินทร์ถูกปรับให้มี 7 เสียงเท่ากัน โดยพระเจนดุริยางค์ (พ.ศ.2426-2511) ฉะนั้น อย่าปนกัน
สมัยดั้งเดิมเริ่มแรกประเพณีร้องเพลงดนตรี วงมโหรีบรรเลงคลอขณะคนร้องขับร้องลำนำพร้อมไปในคราวเดียวตั้งแต่ต้นจนจบ เรียก ร้องเนื้อเต็ม เหมือนเพลงไทยสากล (ลูกทุ่ง-ลูกกรุง) ต่างจากร้องเพลงเถาที่มีร้องจนจบก่อน แล้วดนตรีรับ
ก่อนหน้านี้ไม่เคยมีดนตรีเพื่อฟังอย่างเพลงเถาในยุคนี้ เพราะดนตรียุคก่อนเป็นส่วนหนึ่งของพิธีกรรมใช้ประโคมให้เสียงดังสุดขีด
ดังนั้น ดนตรีเพื่อฟังที่ถูกสร้างสรรค์ใหม่เป็นที่นิยมในหมู่ “ผู้ดี” ชนชั้นนำและกระฎุมพี ส่วนสามัญชนคนทั่วไปไม่นิยม เพราะร้องยืดยาดน่าเบื่อ
แบบฉบับ “ดนตรีไทยเดิม” หลัง พ.ศ.2400
เพลงดนตรีไทยเดิมรับอิทธิพลเพลงดนตรีตะวันตก ตั้งแต่หลัง พ.ศ.2400 ส่งผลให้ต้องปรับเปลี่ยน “รูปแบบ” และ “เนื้อหา” จึงเกิดสิ่งใหม่หลายอย่าง แล้วกำหนดให้เป็นแบบฉบับ “ดนตรีไทยเดิม” เพื่อความเป็นไทย ซึ่งมี 3 อย่าง คือ วงปี่พาทย์, วงมโหรี, วงเครื่องสาย ล้วนเป็นดนตรีแพร่หลายอยู่บริเวณที่ราบลุ่มน้ำเจ้าพระยามาแต่เดิม จึงไม่มีดนตรีของลุ่มน้ำอื่น เช่น ลุ่มน้ำปิง, ลุ่มน้ำมูล, ลุ่มน้ำปัตตานี, ฯลฯ
ลักษณะเฉพาะของดนตรีไทยเดิมแบบฉบับต้องมีดังนี้ เพลงเถา, เอื้อน, เดี่ยว ฯลฯ และอาจมีอย่างอื่นอีก
(1.) เพลงเถา จัดเป็น “ดนตรีเพื่อฟัง” เป็นสิ่งใหม่แรกมีหลัง พ.ศ.2400 ในแผ่นดิน ร.5 เพื่อสนองความต้องการของกระฎุมพี แล้วกลายเป็นแบบแผน “ดนตรีไทย” ของความเป็นไทยสืบจนปัจจุบัน ซึ่งเป็นผลพัฒนาการจากเพลงทยอยและปี่พาทย์เสภา เพื่ออวดฝีมือความรู้ความสามารถของคีตกวีผู้แต่งเพลงกับนักดนตรีผู้บรรเลง โดยไม่ให้ความสำคัญเนื้อร้อง เพราะเป็นบทบาทของดนตรีเพื่อฟังในวัฒนธรรมกระฎุมพี
เพลงเถาแรก อาจารย์มนตรี ตราโมท เขียนอธิบายว่ามีขึ้นแผ่นดิน ร.5 คือ เพลงทยอยในเถา (ดูรายละเอียดในหนังสือ สารานุกรมศัพท์ดนตรีไทย ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ.2536)
(2.) เอื้อน ร้องเพลงเถามีเอื้อนมากๆ ยาวๆ เพราะทำนองเพลงที่มีอยู่แล้ว กับที่แต่งใหม่มีความยาวไม่เท่ากัน ต้องมี “เอื้อน” เพิ่มให้ยาวเท่ากัน
เพลงที่ประดิษฐ์เป็นเถามุ่ง “เพื่อฟัง” ทำนองเพลงหรืออวดทำนองเพลงเป็นสำคัญที่สุด ไม่ได้อวดเนื้อร้อง และไม่ได้มุ่งหมายให้ฟังเนื้อร้อง จึงไม่ได้แต่งเนื้อร้องให้สอดคล้องกับทำนองเพลง แต่ไปคัดจากวรรณคดีร้อยกรองที่เป็นกลอนมาเป็นเนื้อร้อง
(3.) เดี่ยว วิธีบรรเลงอย่างหนึ่งเรียกว่าเดี่ยว ใช้เครื่องดนตรีจำพวกดำเนินทำนอง (เช่น ระนาด หรือฆ้องวง หรือจะเข้ หรือซอ) บรรเลงแต่อย่างเดียว อาจบรรเลงตลอดทั้งเพลงหรือแทรกอยู่ในเพลงหนึ่งเป็นบางตอนก็ได้
ดนตรีไทยเดิม “ลด” ปฏิปักษ์ป๊อป
ดนตรีไทยเดิมทุกวันนี้ผู้เกี่ยวข้องมีแนวคิดกว้างขวางมากกว่าแต่ก่อน จึงลด “อคติ” ต่อวัฒนธรรมป๊อป ซึ่งน่าเชื่อว่าพัฒนาการอย่างนี้เป็นผลจากความเคลื่อนไหวทางสังคมและการเมืองก่อนและหลัง 14 ตุลาคม 2516 ทำให้นักดนตรีไทยเดิมบางคน และผู้นิยมดนตรีไทยเดิมบางกลุ่ม ต่างไม่เชื่อว่าดนตรีไทยเดิมทำ “ปฏิปักษ์” ต่อวัฒนธรรมป๊อป
แต่ถ้าย้อนหลังไปราว 70 ปีที่แล้ว (เรือน พ.ศ.2500) วงการดนตรีไทยเดิมถูกหล่อหลอมด้วยชาตินิยม “ล้นเกิน” จึงตั้งตนเป็นปฏิปักษ์ต่อวัฒนธรรมป๊อป
[พยานเรื่องนี้มีดนตรีไทยเดิมบางวงพยายามปรับเข้าวัฒนธรรมป๊อปโดยทำง่ายๆ ดังนี้ (1.) แต่งเนื้อเพลงใหม่แบบป๊อป แต่เล่นเนื้อเต็มตามทำนองโบราณ และ (2.) นักดนตรีไทยเดิมนั่งเก้าอี้เล่นแบบป๊อป โดยไม่นั่งพับเพียบกับพื้นตามประเพณีเดิม ฯลฯ เท่านี้เอง ถูกนักดนตรีไทยเดิมด่าทอต่อว่าขนานหนักจนต้องเลิก และถูกประณามต่อเนื่องจนสมัยหลังๆ ว่าเป็นพวกทำลายดนตรีไทยเดิม]
ดนตรีสากลและเพลงไทยสากลในวัฒนธรรมป๊อปมีพลังแพร่หลายในสยามนับร้อยปีมาแล้ว ทำให้ดนตรีไทยและเพลงไทยที่มีมาแต่เดิมและไม่ยอมปรับเปลี่ยนจึงถูกเรียกว่า “ดนตรีไทยเดิม” และ “เพลงไทยเดิม” ในที่สุดก็พ้นสมัย คนส่วนใหญ่ไม่นิยม
แต่คนดนตรีไทยเดิมไม่ยอมรับรู้ แล้วไม่ยอมเลิกผูกขาดความเป็นไทย เลยต้องแช่แข็งดนตรีไทยเดิม ซึ่งมีสาเหตุสำคัญ 2 อย่าง คือ ปัญหาภายนอก กับปัญหาภายใน
[ภาพจากหนังสือ ตำนานเครื่องมโหรีปี่พาทย์ ของ สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ.2482]
ปัญหาภายนอก
วัฒนธรรมป๊อปจากตะวันตกมีพลังแพร่อิทธิพลทั่วโลก แต่ดนตรีไทยเดิมต่อต้านวัฒนธรรมป๊อป นิธิ เอียวศรีวงศ์ เขียนเรื่องดนตรีไทยในวัฒนธรรมป๊อป (มติชนสุดสัปดาห์ ฉบับประจำวันที่ 12-18 พฤศจิกายน 2553 หน้า 20-21) สรุปกว้างๆ ดังนี้
ดนตรีไทยหมดพลังปรับเปลี่ยนตัวเอง แล้วหยุดกึกลงเมื่อวัฒนธรรมป๊อปเริ่มถาโถมเข้ามา นิธิ เอียวศรีวงศ์ จึงถือเอาการออกอากาศครั้งแรกของวิทยุ 7 PJ ของกรมไปรษณีย์โทรเลขใน พ.ศ.2471 เป็นจุดเริ่มต้นพลังของวัฒนธรรมป๊อป ที่ทำให้ดนตรีไทยกลายเป็นดนตรีไทยเดิม (สถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งแรกในประเทศไทยชื่อว่า “สถานีวิทยุกรุงเทพฯ ที่พญาไท” (Radio Bangkok at Phyathai) ตั้งอยู่ทุ่งพญาไท (ปัจจุบันคือโรงพยาบาลพระมงกุฎเกล้า) เปิดกระจายเสียงอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2473 ตรงกับวันฉัตรมงคลในรัชกาลที่ 7) ดังนี้
เริ่มแยกเพลงไทยออกเป็น “ไทยเดิม” กับ “ไทยสากล” ฝ่ายหนึ่งต้องหยุดพัฒนาการ ในขณะที่อีกฝ่ายหนึ่งเปลี่ยนแปลงไปอยู่ตลอดเวลา และอย่างรวดเร็วด้วย
เพลง “ไทยเดิม” สำหรับคนที่ยังผูกพันอยู่กับชนชั้นนำเดิม หวงแหนและผูกขาดมาตรฐานความเป็น “ไทย” ไว้แต่ฝ่ายเดียวเป็น “คลาสสิก” ของไทย ในขณะที่ “ไทยสากล” จับจองพื้นที่เสรีที่จะปรับเปลี่ยนไปได้ตามสบาย
สถานะอันสูงส่งของเพลง “ไทยเดิม” ไม่เปิดให้มีการตีความใหม่ เปลี่ยนเครื่อง หรือเปลี่ยนเสียงได้ง่ายๆ (แม้ทำได้เหมือนกัน แต่ไม่มาก และที่สำคัญกว่านั้นคือ ขึ้นอยู่กับใครทำ?)
การแช่แข็งดนตรีไทยเดิม คือการกีดกันไม่ให้วัฒนธรรมป๊อปล่วงละเมิดเข้าถึงเพลงไทยเดิมได้ ทำให้สถานะอันสูงเด่นของความเป็น “ไทย” ไม่มีวันสั่นคลอน
ปัญหาภายใน
ดนตรีไทยเดิมไม่พัฒนาตนเอง จิตร ภูมิศักดิ์ เขียนพรรณนาถึงปัญหาภายในที่ทำให้ดนตรีไทยเสื่อมสูญไว้ 5 เรื่อง ตั้งแต่ 72 ปีที่แล้ว (พ.ศ.2497) ต่อมาศิลปวัฒนธรรม (รายเดือน) ยกมาพิมพ์ซ้ำรวมไว้ (ปีที่ 25 ฉบับที่ 6 เดือนเมษายน 2547 หน้า 88-99) ว่ามาจาก “ลักษณะอันไม่ยอมเคลื่อนไหว” ของเพลงดนตรีไทยเอง
เครื่องไม้เครื่องมือ “ไม่ยอมพัฒนา”, ทำนองลีลาและระบบเสียงมีอยู่จำกัด, จังหวะและกฎเกณฑ์บีบรัด, วัตรปฏิบัติของนักดนตรีไทยต้องเป็นไปตามจารีตขนบประเพณีอย่างเคร่งครัด ด้วยอิทธิพลของศาสนา, ราชสำนัก, และผู้ดี
โดยเฉพาะ “สำนักผู้ดีต่างๆ ซึ่งทำให้เพลงนับวันก็ยิ่งยุ่งยาก ซับซ้อนขึ้น” ทำให้ “ช่องว่างระหว่างศิลปะของดนตรีไทยกับประชาชนก็เกิดกว้างขึ้นทุกที จนในที่สุดก็กลายเป็นศิลปะที่ฟังกันได้อยู่แต่ในชนกลุ่มเดียว พวกประชาชนทั่วไปนับล้านๆ ที่ฟังไม่ออกก็กลายเป็นพวกหูต่ำ เป็นพวกละทิ้งสมบัติของชาติ”
จิตรกล่าวสรุปว่า คำกล่าวนั้นไม่จริงเลย เพราะ “เรามิได้ละทิ้งสมบัติของเราเลย หากมีชนกลุ่มหนึ่งบังอาจมาขโมยสมบัติของเราไปเสีย และกระทำแก่มันตามพลการเพื่อประโยชน์ของเขาเพียงหยิบมือนั้น และทั้งยังกีดกันมิให้เราเข้าไปแตะต้องถึง”
ดนตรีไทยเดิมปรับตัว
หลัง 14 ตุลาคม 2516 ดนตรีไทยเดิม “ลด” ลักษณะปฏิปักษ์ป๊อป เพราะเศรษฐกิจ-การเมืองเปลี่ยนไป ทำให้สังคม-วัฒนธรรมเปลี่ยนแปลงด้วยการลดพิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์
จึงผลักดันและกระตุ้นให้ดนตรีไทยเดิมลดการเป็นปฏิปักษ์ต่อวัฒนธรรมป๊อป แล้วปรับตนเองเข้ากับความเป็นสากล ซึ่งเป็นสิ่งที่ควรจะเป็นนานแล้ว
