เรื่องเล่าจากเซินเจิ้น : จากเจ้าแห่งของก๊อบ สู่เมืองยอดนวัตกรรมชีวภาพ (1)

Biology Beyond Nature | ภาคภูมิ ทรัพย์สุนทร

บันทึกจากการแข่งขันชีววิทยาสังเคราะห์ครั้งที่ 5 ที่เซินเจิ้น (Shenzhen) เมืองที่เมื่อสี่สิบปีก่อนยังเป็นหมู่บ้านชาวประมงชายแดน วันนี้กลายเป็นเมืองหลวงของฮาร์ดแวร์โลก และกำลังทำแบบเดียวกันนี้กับชีววิทยา

“ชานไจ้” (??) ประกอบด้วยอักษรจีนสองตัว ? แปลว่าภูเขา ? แปลว่าค่ายไม้ที่มีรั้วล้อม รวมกันแปลตรงตัวได้ว่า “ค่ายกลางเขา”

ก่อนที่คำนี้จะมีความหมายอื่นใด มันหมายถึงป้อมที่คนสร้างขึ้นตอนที่ทนอยู่ใต้กฎหมายอยุติธรรมต่อไปไม่ไหว คำนี้ติดกลิ่นอายจากวรรณกรรมจีนศตวรรษที่ 14 เรื่องซ้องกั๋ง (Water Margin) ที่วีรบุรุษ 108 คนหนีขึ้นไปตั้งค่ายกองโจรบนเขาเหลียงซานเพื่อหนีให้พ้นเงื้อมมือราชสำนักซ่งที่เน่าเฟะ

การเป็น “ชานไจ้” จึงหมายถึงการอยู่นอกอำนาจรัฐ และการเอาตัวรอดอย่างมีชั้นเชิง

แล้วราวคริสต์ศักราช 2008 คำนี้ก็ลงจากภูเขามาเกาะติดอยู่กับโทรศัพท์มือถือ

ตอนนั้นมือถือแบบนี้เกลื่อนจีนตอนใต้ หน้าตาคล้าย Nokia อยู่นิดๆ คล้าย Samsung อยู่หน่อยๆ ขายภายใต้ชื่อที่เป็นทั้งคำลอกเลียนและมุขตลกในตัวเอง ไม่ว่าจะเป็น Nokir, Samsing, Anycat หรือ Adidos ประกอบขึ้นในห้องแถวหลังตลาดอะไหล่อิเล็กทรอนิกส์ของเซินเจิ้น ราคาแค่เศษเสี้ยวของแบรนด์จริง

บางรุ่นใส่ซิมได้สี่ซิมสำหรับคนที่ต้องสลับเครือข่ายราคาถูกไปมา

บางรุ่นมีเข็มทิศ มีไฟฉาย มีที่จุดบุหรี่ในตัว ฯลฯ

มันคือของก๊อบที่อัดด้วยความคิดสร้างสรรค์ ภายหลังนักปรัชญา บย็องช็อล ฮัน เขียนหนังสือเล่มบางๆ ให้สำนักพิมพ์ MIT Press เสนอว่า วิธีคิดแบบนี้รื้อความเชื่อของโลกตะวันตกที่ว่าการสร้างสรรค์ต้องเกิดจากศูนย์

เขาเรียกชานไจ้ว่าเป็น “การสร้างด้วยการรื้อ (decreation)”

ส่วนแจ็ก หม่า พูดแบบบ้านๆ กว่านั้นในปี 2016 ว่าบางทีของก๊อบก็ทั้งถูกและคุณภาพดีกว่าของจริง

วันที่ 21 สิงหาคม 2026 ผมอยู่ในหอประชุมของมหาวิทยาลัยเซินเจิ้นเทคโนโลยีขั้นสูง (Shenzhen University of Advanced Technology, SUAT) การแข่งขันชีววิทยาสังเคราะห์ SynBio Challenges ครั้งที่ 5 เปิดฉากรอบชิงชนะเลิศห้าร้อยทีม นักวิจัยรุ่นเยาว์สามพันคนจากเก้าประเทศ

เมื่อสี่ปีก่อนงานนี้ยังไม่มีอยู่บนโลก

ผู้จัดบรรยายการเติบโตนี้อย่างไม่ค่อยถ่อมตัวนักว่าจำนวนทีมเพิ่มเป็นเท่าตัวแทบทุกปี และพูดเป้าหมายออกมาตรงๆ ว่าอยากเป็นการแข่งขันชีววิทยาสังเคราะห์ที่ใหญ่เป็นอันดับสองของโลก อันดับสองรองจาก iGEM

เพราะ iGEM คือหมุดอ้างอิงของทุกอย่างในหอประชุมนั้น จึงควรพูดให้ชัดว่ามันคืออะไร

International Genetically Engineered Machine หรือ iGEM เริ่มจากคลาสเรียนเดือนมกราคมที่ MIT ในปี 2003 ริเริ่มโดย Randy Rettberg, Tom Knight, Drew Endy และ Gerald Sussman ก่อนจะแยกออกมาตั้งเป็นมูลนิธิอิสระในปี 2012

ตลอดสองทศวรรษที่ผ่านมามันคือที่ที่ชีววิทยาสังเคราะห์ระดับปริญญาตรีเกิดขึ้นจริง

นักศึกษาใช้เวลาหนึ่งซัมเมอร์ดัดแปลงพันธุกรรมแบคทีเรียให้ทำสิ่งที่มันไม่เคยทำ แล้วขึ้นเวทีนำเสนอผลงานตัวเองต่อหน้าคนแปลกหน้า

ศิษย์เก่าของเวทีนี้ไปก่อตั้งบริษัทอย่าง Ginkgo Bioworks งานรวมพลตอนจบ (Grand Jamboree) ที่จัดในปารีสมีคนเข้าร่วมเกือบห้าพันคน

SynBio Challenges ของเซินเจิ้นมีรูปแบบเหมือน iGEM แทบทุกกระเบียด ทั้งระบบทีม สาย โปสเตอร์ เหรียญรางวัล และงานรวมพลตอนจบ ถ้าอยากจะพูดให้เจ็บ เราเรียกมันว่าของก๊อบก็ได้

แต่ผมสนใจสิ่งที่มันเปลี่ยนมากกว่า

บนแบนเนอร์ในงานมีสโลแกนสี่ตัวอักษรเขียนว่า ????????? แปลได้ประมาณว่า “สร้างเพื่อเรียนรู้ สร้างเพื่อใช้จริง” ปีนี้มีการแข่งขันหกสาย

สามสายแรกเป็นสายประยุกต์ใช้แบบดั้งเดิม แบ่งด้วยรหัสสีตามธรรมเนียมของวงการ สีแดงคือการแพทย์ สีเขียวคือเกษตรและสิ่งแวดล้อม สีขาวคือเคมีอุตสาหกรรม

อีกสายหนึ่งอุทิศให้กับนวัตกรรมที่รับผิดชอบ ทั้งเรื่องความปลอดภัยทางชีวภาพ จริยธรรม และธรรมาภิบาล ซึ่งในเมืองนี้โดยเฉพาะมันไม่ใช่เครื่องเคียง ด้วยเหตุผลที่ผมจะเล่าต่อไป

และอีกสายหนึ่งที่เพิ่งเปิดปีนี้คือสายโจทย์จากภาคอุตสาหกรรม โดยมีบริษัทอย่าง Kweichow Moutai เจ้าของเหล้าขาวชื่อดัง บริษัทเคมี Wanhua และ Cathay Biotech เอาโจทย์วิจัยจริงที่ยังแก้ไม่ตกสิบสองข้อมาวางไว้ ตั้งแต่การเปลี่ยนคาร์บอนไดออกไซด์ด้วยจุลินทรีย์ ไบโอเซนเซอร์ ไปจนถึงการใช้ AI ปรับกระบวนการหมัก แล้วปล่อยให้นักศึกษาเข้าไปฟาด

คอนเซ็ปต์คือ “อุตสาหกรรมตั้งคำถาม คนรุ่นใหม่ตอบ”

แต่สายที่ผมสนใจที่สุดคืออีกสามสายที่ทำแบบนี้ใน iGEM ไม่ได้ในเชิงโครงสร้าง

ในสาย Protein Design ผู้จัดแจกชุดข้อมูลให้ทีมไปเทรนโมเดลของตัวเอง แล้วส่งลำดับกรดอะมิโนของโปรตีนที่ออกแบบมาเป็นคำตอบ พวกเขาไม่ต้องสร้างมันขึ้นมาเอง ในปี 2023 ทีมทั้งหมดส่งลำดับกลายพันธุ์ของเอนไซม์ตัวเดียวเข้ามารวมกันมากกว่าหนึ่งพันห้าร้อยลำดับ แล้วทั้งชุดถูกสังเคราะห์ แสดงออก และวัดฤทธิ์เสร็จภายในเวลาราวหนึ่งสัปดาห์ ในสาย Synthetic Cell ทีมออกแบบดีเอ็นเอสายสั้นไม่เกินหนึ่งร้อยสี่สิบคู่เบส เพื่อรีดการแสดงออกของโปรตีนเรืองแสงให้ได้มากที่สุด ส่วนในสาย Bacterial Gladiator ทีมดัดแปลงสายพันธุ์แบคทีเรียมาตรฐานแล้วส่งมันลงสังเวียนไปแข่งกับของทีมอื่นตรงๆ

สิ่งที่ทำให้เรื่องพวกนี้เป็นไปได้คืออาคารหลังหนึ่ง

เดือนธันวาคม 2024 เซินเจิ้นเปิดโครงสร้างพื้นฐานวิทยาศาสตร์ขนาดใหญ่ด้านชีววิทยาสังเคราะห์ (biofoundry) ที่เมืองวิทยาศาสตร์กวางหมิง เป็นโรงงานชีวภาพอัตโนมัติที่รวมการประกอบดีเอ็นเอ การตัดต่อยีน การแสดงออกของโปรตีน และการเลี้ยงเซลล์แบบอัตโนมัติความเร็วสูงไว้ด้วยกัน มูลค่าการลงทุนราวเจ็ดร้อยยี่สิบสองล้านหยวน และที่นี่เองที่รับหน้าที่ทำงานฝั่งแล็บให้กับการแข่งขันสายที่ว่ามา

ลองคิดดูว่าสิ่งนี้ปลดล็อกอะไรที่ iGEM ทีมหนึ่งต้องมีห้องแล็บ ต้องมีอาจารย์ที่ยอมยกโต๊ะปฏิบัติการให้ใช้ทั้งซัมเมอร์ ต้องมีตู้แช่แข็ง เครื่องเพิ่มปริมาณดีเอ็นเอ คนคอยนึ่งฆ่าเชื้อ และงบค่าสารเคมี ซึ่งแปลว่าในทางปฏิบัติมันคือการแข่งขันระหว่างสถาบันที่มีของพวกนี้อยู่แล้ว

ส่วนในโมเดลของเซินเจิ้น ทีมหนึ่งต้องมีไอเดีย มีโน้ตบุ๊ก และเขียนลำดับเบสเป็น ที่เหลือหุ่นยนต์จัดการให้ เหมือนกันหมดทุกทีม

เราจะมองว่านี่คือการลดทอนศิลปะของงานแล็บก็ได้ เพราะชีววิทยาจริงๆ มันคือปิเปตต์ การปนเปื้อน และสามสัปดาห์ที่พังไม่เป็นท่า หรือจะมองว่านี่คือการเปิดประตูให้กว้างขึ้นอย่างถึงราก ผมคิดว่ามันเป็นทั้งสองอย่าง และอย่างหลังสำคัญกว่า