เรื่องเล่าจากเซินเจิ้น : จากเจ้าแห่งของก๊อป สู่เมืองยอดนวัตกรรมชีวภาพ (3)

Biology Beyond Nature | ภาคภูมิ ทรัพย์สุนทร

ถ้าเราเปิดฝาเครื่องอ่านลำดับดีเอ็นเอสมรรถนะสูงของเซินเจิ้นออกดู สิ่งที่เราจะเจอคือระบบของไหล แท่นเคลื่อนที่ความละเอียดสูง ชุดเลนส์ เซนเซอร์รับภาพความไวสูง เลเซอร์ ระบบควบคุมอุณหภูมิ และหน่วยประมวลผลจำนวนมาก โดยหน้าที่แล้วเครื่องนี้ฉีดน้ำยาไปบนพื้นผิวแล้วถ่ายรูปผลลัพธ์ ซ้ำแล้วซ้ำอีกเป็นพันๆ รอบ มันใกล้เคียงกับกล้องถ่ายรูปชั้นดีที่เอาไปประกบกับเครื่องพิมพ์ชั้นดี มากกว่าจะใกล้เคียงกับอนาโตมีของมนุษย์ สัตว์ หรือพืช

และเซินเจิ้นมีชิ้นส่วนพวกนั้นอยู่ครบแล้วทุกชิ้น

Mindray ก่อตั้งปี 1991 โดยวิศวกรที่ลาออกจากกิจการอิเล็กทรอนิกส์การแพทย์ของรัฐ เอาตรรกะแบบเครื่องใช้ไฟฟ้าผู้บริโภคมาใช้กับเครื่องมอนิเตอร์ผู้ป่วยและเครื่องอัลตราซาวด์ จนกลายเป็นบริษัทเครื่องมือแพทย์ขนาดใหญ่รายหนึ่งของโลก

BGI หรือ Beijing Genomics Institute ก่อตั้งในปี 1999 ด้วยวัตถุประสงค์เฉพาะเจาะจงคือให้จีนได้ถือครองหนึ่งเปอร์เซ็นต์ของโครงการจีโนมมนุษย์ พอเงินสนับสนุนจากรัฐเริ่มบางลงและระบบราชการของสถาบันแม่เริ่มอึดอัดเกินทน BGI ก็ย้ายลงใต้ในปี 2007 เข้าไปอยู่ในโรงงานรองเท้าร้างแห่งหนึ่ง โดยแลกกับข้อเสนอพื้นที่ราคาถูกและเงินก้อนจากเทศบาลเมืองเซินเจิ้น 90 ล้านหยวน

ปี 2010 BGI กลายเป็นลูกค้ารายใหญ่สุดของ Illumina บริษัทขายเครื่องถอดรหัสพันธุกรรม (DNA sequencer) เบอร์หนึ่งของโลกจากสหรัฐ วางบิลสั่งรวดเดียวร้อยกว่าเครื่องจนกลายเป็นศูนย์จีโนมอันดับต้นของโลกในเวลาอันสั้น

นักวิเคราะห์หลายคนค่อนแคะในเวลานั้นว่า BGI (และไบโอเทคสไตล์จีน) ทำได้แต่งานกรรมกร ถอดรหัสพันธุกรรมรัวๆ ถูกๆ ได้ข้อมูลมาเยอะแยะแต่ไม่มีปัญญาสร้างนวัตกรรมอะไร

แต่หลังจากนั้นไม่กี่ปี BGI ก็เริ่มสยายปีกไปซื้อกิจการสตาร์ตอัพจีโนมอย่าง Complete Genomics ได้เทคโนโลยีมาต่อยอด

จนออกเครื่อง DNA sequencer ของบริษัทลูกตัวเองชื่อ MGI มาตีตลาดแข่งกับ Illumina คู่ค้ารายเก่าในปี 2016

หลายปีที่ผ่านมา MGI ถูกเรียกในเวอร์ชั่นสุภาพว่าผู้ตามที่ตามเร็ว และในเวอร์ชั่นไม่สุภาพว่าผู้ลอกเลียน Illumina บริษัทอเมริกันที่ครองโลกการอ่านลำดับดีเอ็นเอ

Illumina ฟ้องในหลายประเทศ

แล้ววันที่ 6 พฤษภาคม 2022 คณะลูกขุนในรัฐเดลาแวร์ก็ตัดสินว่า Illumina จงใจละเมิดสิทธิบัตรที่ Complete Genomics ถือครองอยู่ พร้อมสั่งชดใช้ราวสามร้อยกว่าล้านดอลลาร์

กรกฎาคมปีเดียวกัน Illumina ตกลงจ่ายสามร้อยยี่สิบห้าล้านดอลลาร์เพื่อยุติคดี MGI เข้าจดทะเบียนในตลาดหลักทรัพย์ STAR Market ที่เซี่ยงไฮ้ในเดือนกันยายน

ของก๊อปที่ถูกกล่าวหา กลายเป็นฝ่ายที่ถือสิทธิบัตรอยู่ในมือและกลายเป็นคู่แข่งที่น่ากลัวของต้นตำรับ

ผมควรพูดให้ชัดเท่าๆ กันว่าเรื่องราวฝั่งชีววิทยาของเซินเจิ้นไม่ได้มีแต่ด้านที่น่าปรบมือ

ที่นี่เองในปี 2018 เฮ่อ เจี้ยนขุย จากมหาวิทยาลัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีภาคใต้ (SUSTech) ประกาศว่าเขาได้ตัดต่อจีโนมของทารกแฝดหญิงคู่หนึ่งสำเร็จ

เป็นการกระทำที่ถูกประณามไปทั่วโลกและทำให้เขาถูกพิพากษาจำคุก

ความยืดหยุ่นเชิงสถาบันแบบเดียวกันที่ทำให้ BGI หนีออกจากระบบราชการที่อึดอัดได้ ก็คือความยืดหยุ่นแบบเดียวกันที่ทำให้ไม่มีใครหยุดเขาไว้

ชีววิทยาสังเคราะห์คือศาสตร์ที่ปฏิบัติต่อเซลล์แบบเดียวกับที่วิศวกรไฟฟ้าปฏิบัติต่อวงจร คือมองว่ามันเป็นสิ่งที่เราระบุสเป๊กได้ ประกอบขึ้นจากชิ้นส่วนที่รู้คุณสมบัติแล้วได้ ทดสอบได้ และแก้ไขได้ ออกแบบ สร้าง ทดสอบ เรียนรู้ วนไป

ศาสตร์นี้ให้สารตั้งต้นของยาต้านมาลาเรียที่หมักด้วยยีสต์ดัดแปลง ให้วัคซีน mRNA และให้จีโนมสังเคราะห์มาแล้ว

พูดอีกอย่างคือมันเป็นศาสตร์เชิงวิศวกรรม ซึ่งบังเอิญเป็นสิ่งที่เมืองนี้ถนัดพอดี

เซินเจิ้นประกาศให้ชีววิทยาสังเคราะห์เป็นคลัสเตอร์อุตสาหกรรมลำดับแรกใน 8 อุตสาหกรรมแห่งอนาคตในนโยบาย “20+8” เมื่อปี 2022

ปัจจุบันเมืองวิทยาศาสตร์กวางหมิงเป็นที่ตั้งของโรงงานชีวภาพอัตโนมัติ

สถาบันชีววิทยาสังเคราะห์เซินเจิ้น และสตาร์ตอัพด้านชีววิทยาสังเคราะห์กว่าร้อยรายที่อยู่ห่างกันแค่ระยะเดินถึง คิดเป็นมูลค่ารวมกว่า 3.2 หมื่นล้านหยวน

ช่วงปี 2020-2023 บริษัทชีววิทยาสังเคราะห์เปิดใหม่ในจีนเกือบ 40% ตั้งอยู่ในเซินเจิ้น ในจำนวนนั้นเกือบ 80% อยู่ในกวางหมิง

ส่วนสถาบันเทคโนโลยีขั้นสูง (SIAT) ซึ่งก่อตั้งในปี 2006 ด้วยเจตนาให้เป็นองค์กรที่เอาวิศวกรรมนำและข้ามศาสตร์ ก็นั่งอยู่ตรงใจกลางของทั้งหมดนี้ นักวิจัยอยู่ชั้นบน บริษัทอยู่ชั้นล่าง โรงงานชีวภาพอยู่ถัดไปตามถนน

ขณะเดียวกัน วัตถุดิบตั้งต้นของศาสตร์นี้ก็ราคาถล่มลงมาแบบเดียวกับที่ทรานซิสเตอร์เคยเป็น การสังเคราะห์ดีเอ็นเอเมื่อราวปี 2000 มีต้นทุนประมาณสิบดอลลาร์ต่อหนึ่งเบส วันนี้เหลือระดับไม่กี่เซนต์ แล้วแต่ว่าเราดูตัวเลขจากใคร ราวเจ็ดเซนต์ต่อเบสและยังลงต่อ

เมื่อวัตถุดิบของศาสตร์หนึ่งถูกลงร้อยเท่า ข้อจำกัดจะเลิกเป็นเรื่องเงินแล้วกลายเป็นเรื่องจินตนาการแทน

ซึ่งเป็นปัญหาที่น่าอิจฉาสำหรับการแข่งขันของนักศึกษา

ปีนี้งานการแข่งขันชีววิทยาสังเคราะห์ของเซินเจิ้นยังได้ตราประทับระดับนานาชาติเพิ่มมาด้วย

คือการถูกคัดเลือกเป็นโครงการที่ได้รับการรับรองภายใต้ทศวรรษสากลแห่งวิทยาศาสตร์เพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืนของยูเนสโก

ซึ่งเป็นโครงการสิบปีที่สมัชชาใหญ่แห่งสหประชาชาติประกาศเมื่อเดือนสิงหาคม 2023 เป็นหนึ่งในยี่สิบห้าโครงการจากจีนที่ได้รับเลือก

พอถึงบ่ายวันสุดท้าย ห้องประชุมก็มีเนื้อสัมผัสแบบที่งานแข่งขันวิทยาศาสตร์ของนักศึกษาทุกงานจะมีในที่สุด คือความอ่อนล้า อะดรีนาลีนและความเปราะบางเฉพาะตัวของเด็กอายุยี่สิบที่กำลังอธิบายการออกแบบโปรโมเตอร์ให้อาจารย์ซึ่งศึกษาโปรโมเตอร์มาตั้งแต่ก่อนที่เขาจะเกิดฟัง

รางวัลใหญ่ของปีที่แล้วตกเป็นของทีมมหาวิทยาลัยเจ้อเจียงจากไบโอเซ็นเซอร์ตรวจมลพิษทางน้ำความไวสูง ที่สร้างจากโปรตีนควบคุมการถอดรหัสแบบอัลโลสเตอริกร่วมกับการผลิตโปรตีนที่สั่งการด้วยแสง

ทีมอื่นๆ ที่ได้รางวัลก็มีทั้งการสร้างออร์แกเนลล์เทียมหลายชั้นเพื่อเพิ่มผลผลิตเบตาแคโรทีน โพรไบโอติกดัดแปลงสำหรับส่งโปรตีนทางปาก และเซลล์ CAR-NK แบบสองเป้าหมายสำหรับมะเร็งตับ

บทความปริทัศน์ภาษาจีนที่ตีพิมพ์เมื่อพฤศจิกายน 2025 ระบุว่า ทีมจากมหาวิทยาลัยหูเป่ย์เคยส่งโครงการที่เกี่ยวเนื่องกันเข้าแข่งทั้ง iGEM และ SynBio Challenges และได้เหรียญทองทั้งสองที่

แต่คำว่า “เทียบเท่า iGEM และบางทีก็ดีกว่า” ตามบทความยังเป็นคำกล่าวอ้างของผู้จัดและผู้เข้าแข่งขัน บทความปริทัศน์ชิ้นเดียวกันก็ระบุความกังวลของวงการเองไว้ตรงๆ ทั้งความยากในการแปลงโครงการไปเป็นผลิตภัณฑ์ ความร่วมมือข้ามศาสตร์ที่ยังอ่อน และการงอกของการแข่งขันที่หน้าตาคล้ายกันเต็มไปหมดทั่วจีน

สิ่งที่ผมพอจะมั่นใจได้ตอนนี้คือ นักวิจัยรุ่นใหม่ในกรุงเทพฯ หรือกัวลาลัมเปอร์ หรือมะนิลา ตอนนี้มีเส้นทางเข้าสู่การแข่งขันชีววิทยาสังเคราะห์ที่ใช้เงินหลักพันดอลลาร์แทนที่จะเป็นหลักหลายหมื่น ไม่ต้องขอวีซ่า และไม่จำเป็นต้องรอให้มหาวิทยาลัยของตัวเองมีห้องแล็บชีวโมเลกุลเป็นของตัวเองก่อน เมื่อห้าปีก่อนเรื่องนี้ยังไม่จริง ไม่ว่า SynBio Challenges จะเป็นอะไรอีกบ้างในอนาคต อย่างน้อยมันเป็นสิ่งนี้