สุจิตต์ วงษ์เทศ /’พานหิน’ เทวาลัย พันปีมาแล้ว บ้านโคกขวาง อ.ศรีมหาโพธิ จ.ปราจีนบุรี
สุจิตต์ วงษ์เทศ
‘พานหิน’ เทวาลัย พันปีมาแล้ว
บ้านโคกขวาง อ.ศรีมหาโพธิ จ.ปราจีนบุรี
ขรรค์ชัย บุนปาน และผม เมื่อ พ.ศ.2509 เป็นนักเรียนคณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร
ต้องออกภาคสนามประจำปีตามหลักสูตรวิชาขุดค้นทางโบราณคดี ร่วมกับนักศึกษาหลายสิบคน และคณะอาจารย์ผู้อำนวยการขุดค้น ที่เนินดินในป่ารกซึ่งชาวบ้านเรียกพานหิน บ้านโคกขวาง ต.หนองโพรง อ.ศรีมหาโพธิ จ.ปราจีนบุรี
ขุดค้นเสร็จแล้วพบเทวาลัยในศาสนาพราหมณ์-ฮินดู ก่อด้วยศิลาแลง ที่ประดิษฐานพระวิษณุจตุรภุช (นารายณ์ 4 กร)
นักศึกษาและอาจารย์คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร เมื่อ พ.ศ.2509 ขุดค้นโบราณสถานพานหิน บ้านโคกขวาง อ.ศรีมหาโพธิ จ.ปราจีนบุรี (1) ชาวบ้านช่วยถากถางดงไม้ขึ้นคลุมเนินดิน (2) พานหินล้มจมดิน มีไม้รกขึ้นคลุม ซึ่งได้ถากถางบ้างแล้วเพื่อถ่ายรูปนี้ (3) อาจารย์และนักศึกษาเริ่มวางผังขุดค้นแล้วค่อยๆ เกลี่ยหน้าดินออกจากเนินคลุมซากโบราณสถาน (4) ขุดพบพระกรถือสังข์ของพระวิษณุ [ภาพเก่ามีมากกว่านี้พร้อมข้อมูลบางส่วน ดูในมติชนสุดสัปดาห์ออนไลน์]
ท่านอาจารย์ (ม.จ.สุภัทรดิศ ดิศกุล) มอบหมายให้ทำเอกสารแจกผู้ซื้อทัวร์ครั้งนั้นเต็มรถบัส 1 คัน
ผมทำหน้าที่บรรณาธิการหนังสือชื่อ โบราณคดีดงศรีมหาโพธิ์ ขนาด 8 หน้ายกธรรมดา ปกกระดาษอาร์ตการ์ดหนา พิมพ์สี เนื้อในกระดาษปรู๊ฟธรรมดา พิมพ์ขาว-ดำ 100 หน้า (12 ยกครึ่ง) มีกระดาษอาร์ตแทรก พิมพ์ขาว-ดำรูปการขุดค้นที่โบราณสถานพานหิน
ทุนค่าพิมพ์ทั้งหมดไม่มีงบหลวงจากคณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร ขรรค์ชัยกับผมต้องจัดหาเองโดยว่าจ้าง “ตัวแทนหาโฆษณา” จากบริษัทห้างร้าน (สมัยนั้นเป็นที่รู้กันของนักศึกษาคนทำหนังสือในมหาวิทยาลัย เช่น หนังสือรับน้องใหม่)
………………………………………………………………………………………………………………………………………………
เทวาลัยโถง “พานหิน” (แบบสันนิษฐาน โดย ปติสร เพ็ญสุต)
พานหินเป็นชื่อได้จากฐานรูปเคารพทรงกลม ทําจากศิลาแลง ที่ชาวบ้านเข้าใจว่าคือพาน (แต่ที่จริงเป็นฐานไว้ประดิษฐานพระวิษณุ ซึ่งขุดพบชิ้นส่วนพระกรถือสังข์)
เทวาลัยพานหิน อายุราว พ.ศ.1300 สร้างจากศิลาแลงและวัสดุเบาจําพวกไม้ และหลังคาซ้อนเป็นชั้นๆ อาจมุงด้วยหญ้าคาหรือจาก
ยอดเทวาลัยคล้ายยอดซุ้มประดิษฐานพระพุทธรูปที่จันทิบุโรพุทโธ บนเกาะชวา ในอินโดนีเซีย
ฐานเทวาลัยในปัจจุบันพังทลาย ทําให้เตี้ยลงจากเดิมที่มีสัดส่วนสูง (ดังแบบสันนิษฐาน)
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………
เทวาลัย “พานหิน” เมื่อขุดค้นและขุดแต่งเพิ่มเติมโดยกรมศิลปากร (บน-ภาพโดย ธัชชัย ยอดพิชัย มกราคม 2562) (ล่าง-ภาพจากโดรนมติชนทีวี มกราคม 2562)
