ในการตีพิมพ์ “หมอบรัดเลย์กับการหนังสือพิมพ์แห่งกรุงสยาม” จากการค้นคว้าและเรียบเรียงของ สุกัญญา สุดบรรทัด เป็นครั้งแรกเมื่อเดือนกรกฎาคม 2528 ประกาศ “สำนักพิมพ์มติชน” ยืนยันชัดเจน
1 คุณูปการแห่งการคิดสร้าง “ตัวพิมพ์” ภาษาไทย
จะเป็นของ นางแอน ฮาเซลีน ยัดสัน ภรรยานักสอนศาสนา กับ ช่างพิมพ์ ยอร์ช เอช. ฮูส์ แห่งคณะแบ๊บติสต์ ณ ประเทศพม่า เมื่อ พ.ศ.2362 อันยังผลให้สามารถจัดพิมพ์
“ตำราไวยากรณ์ไทย” ของ ร.อ.เจมส์ โลว์ ขึ้น ณ นครกัลกัตตา เมื่อ พ.ศ.2371
ขณะเดียวกัน 1 คุณูปการที่สำคัญก็ยังเป็นของ นายแพทย์ แดน บีช บรัดเลย์ มิชชันนารีชาวอเมริกันในฐานะเป็นผู้นำแท่นพิมพ์และ “ตัวพิมพ์” อักษรไทยจากสิงคโปร์ ข้ามน้ำข้ามทะเลเข้ามายังประเทศไทย
กระทั่ง สามารถพิมพ์หนังสือขนาด 8 หน้ายก จำนวน 1,000 เล่มได้สำเร็จ เมื่อวันที่ 3 มิถุนายน พ.ศ.2379
ก็เป็นสิ่งที่มิอาจมองข้ามบทบาทและความหมายได้อย่างเด็ดขาด
คุณูปการนี้มิได้เป็นเรื่องเฉพาะตัว ไม่ว่ากรณีนางยัดสัน ไม่ว่ากรณีนายฮูส์ ไม่ว่ากรณีหมอบรัดเลย์
หากเป็นคุณูปการต่อสังคม “สยาม”
ผลสะเทือน แท่นพิมพ์
บัญญัติ 10 ประการ
จริงอยู่ โดยภาวะแห่งความเป็นนายแพทย์และเจ้าของโรงพิมพ์ของนายแพทย์บรัดเลย์ล้วนรวมศูนย์เพื่อรับใช้การพระศาสนา ดังจะเห็นได้จากงานพิมพ์ขึ้นครั้งแรกอันอุบัติขึ้นในประเทศสยาม
ก็คือ “บัญญัติ 10 ประการ” พร้อมคำนำและคำอธิบาย บทสวดสั้นๆ บทหนึ่งกับเพลงร้องในโบสถ์อีก 3 เพลง เป็นต้น
แต่ความริเริ่มอย่างสร้างสรรค์นี้ก็ส่งผลสะเทือนต่อบาทก้าวแห่งวิวัฒนาทางการพิมพ์ของประเทศด้อยพัฒนาอย่างประเทศสยามเป็นอย่างสูง
เป็นความริเริ่มอย่างสำคัญอีกบาทก้าวหนึ่งก็คือการออกหนังสือพิมพ์ “บางกอกรีคอร์เดอร์” เมื่อวันที่ 4 กรกฎาคม พ.ศ.2387 อันถือได้ว่าเป็นก้าวแรกของหนังสือพิมพ์อิสระและมิได้มีเป้าหมายเพียงเพื่อเผยแพร่ศาสนาเท่านั้น
หากแต่เป็นเวทีแห่งการเสนอข่าวสารและความเห็น
โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ความพยายามผลักดันให้รัฐบาลไทยดำเนินการปรับปรุง เปลี่ยนแปลงสังคมโดยการรับเอาเทคโนโลยีใหม่ๆ เข้ามาเป็นเครื่องมือในการสร้างสรรค์และพัฒนาประเทศ
จาก “บางกอกรีคอร์เดอ” เป็นต้นแบบให้เกิด “ราชกิจจานุเบกษา” อันเป็นหนังสือพิมพ์ฉบับแรกที่จัดทำขึ้นโดยคนไทย
และนอกนั้น กิจการหนังสือพิมพ์อันเป็นความริเริ่มของฝรั่งชาวต่างประเทศอย่างเป็นด้านหลักก็ค่อยๆ ผ่านไปสู่ราชสำนักและตกถึงมือของประชาชนในที่สุด การริเริ่มของหมอบรัดเลย์จึงมีความหมายเป็นอย่างมาก
สำหรับการหนังสือพิมพ์ของไทย
ผลสะเทือน บรัดเลย์
เส้นแบ่ง ประวัติศาสตร์
ยิ่งเมื่ออ่าน “คำนำ” หนังสือ “หมอบรัดเลย์กับการหนังสือพิมพ์แห่งกรุงสยาม” ของ สุกัญญา สุดบรรทัด ซึ่งเป็นผู้ค้นคว้าและเรียบเรียง
ก็จะยิ่งเข้าใจอย่างเป็นรูปธรรม เป็นจริง
“ผู้เขียน” เขียนหนังสือ “หมอบรัดเลย์กับการหนังสือพิมพ์แห่งกรุงสยาม” เมื่อ พ.ศ.2538 ด้วยความรู้สึกคารวะต่อชาวต่างชาติและต่างศาสนาคนหนึ่ง ซึ่งได้ใช้มากกว่าครึ่งชีวิตของเขาในการสร้างคุณูปการแก่สยามประเทศ
ทั้งในด้านการแพทย์ และการหนังสือพิมพ์
“ผู้เขียน” ได้ใช้เวลามากมายในการอ่านผลงานของเขาระหว่างเวลาเหล่านั้นอาจกล่าวได้ว่า แทบจะมองเห็นภาพบรัดเลย์ตั้งแต่วันแรกที่เดินทางออกจากเมืองบอสตัน สหรัฐอเมริกา จนเดินทางเหยียบแผ่นดินสยาม
เห็นภาพการเข้าเยี่ยมเยียนเจ้านายในราชสำนัก เห็นภาพการรักษาคนไข้ เห็นภาพการทำงานในโรงพิมพ์
และเห็นภาพการต่อสู้กับความหวาดระแวงแคลงใจทั้งจากเจ้าหน้าที่ฝ่ายไทยและจากชาวต่างประเทศด้วยกันเอง
บรัดเลย์นั้นแท้ที่จริงก็เป็นเพียงมนุษย์ธรรมดา มีทั้งความเข้มแข็งและความอ่อนแอ ซึ่งสะท้อนออกมาในระหว่างบรรทัดของงานเขียนของเขาในบางกอกรีคอร์เดอร์ หนังสือพิมพ์ฉบับแรกของประเทศสยาม
เป็นบางกอกรีคอร์เดอร์ที่สถาปนาวิชาการหนังสือพิมพ์เป็นครั้งแรกในประเทศนี้
เป็นบางกอกรีคอร์เดอร์ที่ประกาศตนเองเป็นพื้นที่สาธารณะให้ผู้คนเข้ามาเขียนแสดงความคิดเห็น
และยังเป็นบางกอกรีคอร์เดอร์ที่ปลดปล่อยข้อมูลข่าวสารและความรู้ซึ่งเคยเป็นสมบัติของชนชั้นสูงให้ “รั่ว” ลงไปสู่สาธารณชน จนมีชาวอังกฤษคนหนึ่งเขียนสรรเสริญว่า
อุบัติการณ์ของบางกอกรีคอร์เดอร์นั้น คือ จุดเปลี่ยนผันทางประวัติศาสตร์ของชาติสยาม
ความรู้ใหม่ ความคิดใหม่
เข้าสู่ “สยาม” ทันสมัย
ไม่ว่าจะเป็นการมองของ สุกัญญา สุดบรรทัด ผู้เขียน “หมอบรัดเลย์กับการหนังสือพิมพ์แห่งกรุงสยาม” ไม่ว่าจะเป็นการมองของ จำนง วิบูลย์ศรี ดวงทิพย์ วรพันธุ์ เจ้าของงานวิจัย “ภาษากับมวลชน วิวัฒนาการของภาษาเพื่อการเสนอข่าวในหนังสือพิมพ์ไทย”
สัมผัสได้ในความรู้สึก “ใหม่” รับรู้ได้ในความ “ทันสมัย”
ดังที่ ประชา สุวีรานนท์ สรุปอย่างรวบรัดผ่าน “แกะรอยตัวพิมพ์ไทย” ของเขาอันตีพิมพ์โดย “ฟ้าเดียวกัน” เมื่อเดือนมกราคม 2557
ให้ความสำคัญอย่างเป็นพิเศษกับ “สนธิสัญญาเบาว์ริ่ง”
ทำให้ความสัมพันธ์กับต่างชาติเปลี่ยนโฉมหน้าไป การค้าในกรุงเทพฯ เฟื่องฟูขึ้นอีกขั้นหนึ่ง
นอกจากนั้น เมื่อบรัดเลย์ลาออกจาก ABCFM และไม่ต้องการขอความช่วยเหลือจากสำนักงานใหญ่ของ AMA ในสหรัฐอเมริกาเขาได้พึ่งตนเองด้วยการพิมพ์หนังสือขายอย่างจริงจัง
บรัดเลย์หาต้นฉบับจากเอกสารลายมือต่างๆ เช่น กฎหมายว่าด้วยการจอดเรือ นิราศลอนดอนของหม่อมราโชทัย จินดามณี ประวัติศาสตร์และภูมิศาสตร์ พงศาวดารฉบับหมอบรัดเลย์ สามก๊กและเรื่องที่แปลจากภาษาจีนอีกหลายเรื่อง เช่น เลียดก๊ก ไซจิ้น ไซ่ฮั่น และห้องสิน
นอกจากนั้น หลังการลงนามสนธิสัญญานี้การควบคุมบังคับการพิมพ์และแสดงความคิดเห็นได้ผ่อนคลายลง
ยกตัวอย่างเช่น หนังสือพิมพ์สามารถแต่งตั้งคนที่มีฐานะเป็น “สัปเยก” (subject) หรือคนที่มีสังกัดต่างชาติให้เป็นเจ้าของหรือบรรณาธิการเพื่อสร้างหลักประกันด้านสิทธิการแสดงออกและหลีกเลี่ยงการควบคุมในทางศาลและกฎหมายของสยาม
ผลสะเทือนจากแท่นพิมพ์ของหมอบรัดเลย์ ผลสะเทือนจากการลงนามในสนธิสัญญาเบาว์ริ่งจึงเท่ากับเป็นการเบิกสถานการณ์ใหม่
สถานการณ์แห่งความเป็น “ทันสมัย” สถานการณ์แห่ง “ยุคใหม่” ของสยาม การทำความเข้าใจต่อเป้าหมายของบรัดเลย์ การทำความเข้าใจต่อการเกิดขึ้นและดำรงอยู่ของ “บางกอกรีคอร์เดอร์” จึงมีความสำคัญ
สำคัญต่อความเป็น “ทันสมัย” ของสยาม
สำคัญต่อพัฒนาการในทาง “ความคิด” และผลสะเทือนจากการเข้ามาของ “เทคโนโลยี” ต่อสังคม
ทั้งหมดมิได้เป็นเรื่องในทาง “ศาสนา”
หากแต่ที่มาพร้อมกับ “ศาสนา” กลับเป็น “วิทยาศาสตร์” และการเกิดขึ้นของความคิดใหม่ๆ สร้างความตื่นตา ตื่นใจเป็นอย่างสูง
ไม่ว่าในทางเศรษฐกิจ การเมือง วัฒนธรรม
สะดวก ฉับไว คุ้มค่า สมัครสมาชิกนิตยสารมติชนสุดสัปดาห์ได้ที่นี่https://t.co/KYFMEpsHWj
— MatichonWeekly มติชนสุดสัปดาห์ (@matichonweekly) July 27, 2022
