Worship the Termite ศิลปะภาพถ่ายแบบปลวกๆ ที่ยกย่องการผุพัง ในฐานะพลังแห่งการเปลี่ยนแปลง

อะไร(แม่ง)ก็เป็นศิลปะ | ภาณุ บุญพิพัฒนาพงศ์

ศิลปะ ไม่เพียงนำเสนอแง่มุมของความงดงาม ชื่นบาน และความสุนทรียะเท่านั้น ในทางกลับกัน ศิลปะยังนำเสนอแง่มุมของการวิพากษ์วิจารณ์ ต่อต้าน และการประกาศสงครามต่อความไม่เป็นธรรมในสังคมด้วยเช่นกัน

เช่นเดียวกับสถานะของสิ่งมีชีวิตอย่าง “ปลวก” ที่ไม่เพียงถูกมองว่าเป็นมหันตภัยร้าย ทำลายที่อยู่อาศัยของมนุษย์เท่านั้น ในทางกลับกัน ปลวกยังถูกมองเป็นสัญลักษณ์ของการปฏิเสธระบอบอำนาจนิยมอันบิดเบี้ยวในสังคม และการกัดกินความอยุติธรรมที่มีต่อชนชั้นสามัญให้ผุพัง ไม่ต่างอะไรกับพลังแห่งการเปลี่ยนแปลง

ดังที่ปรากฏในเนื้อหาในผลงานของ ณัฐพล สวัสดี ศิลปินร่วมสมัย ผู้มุ่งเน้นในการสำรวจและวิพากษ์วิจารณ์บริบททางสังคมการเมืองและวัฒนธรรมของประเทศไทย รวมถึงค่านิยมและความเชื่อส่วนบุคคลที่เกี่ยวข้องกับประเด็นทางสังคมในยุคปัจจุบัน เขาทำงานกับสื่ออันหลากหลายทั้งภาพยนตร์ เสียง งานศิลปะจัดวาง และศิลปะการแสดง

ในนิทรรศการครั้งล่าสุดของเขาอย่าง Worship the Termite ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของโครงการ March of the Termite ที่นำเสนอผลงานวิดีโอจัดวางและประติมากรรมจัดวาง ที่ได้แรงบันดาลใจจากการศึกษาโครงสร้างทางสังคมที่ซับซ้อนของฝูงปลวก โดยเปรียบเทียบให้เห็นว่าสังคมของสิ่งมีชีวิตตัวเล็กจ้อยอย่าง ปลวก นั้นมีความคล้ายคลึงกับสังคมมนุษย์ในบางแง่มุม จากผลการวิจัยค้นคว้าเกี่ยวกับสังคมแมลง ที่ความอยู่รอดของฝูงนั้นมักจะขึ้นอยู่กับระบบชนชั้นวรรณะอันเข้มงวด ซึ่งณัฐพลสนใจในปลวกแรงงานและปลวกทหาร ซึ่งเป็นสิ่งมีชีวิตที่มีความทนทาน และมีความสามารถในการย่อยสลายซากพืชเศษไม้ในธรรมชาติอย่างไม่รู้จักเหน็ดเหนื่อย ทำให้เกิดการหมุนเวียนของแร่ธาตุในดินให้อุดมสมบูรณ์ เป็นประโยชน์ต่อการเจริญเติบโตของพืชและสิ่งมีชีวิตอื่นๆ ในระบบนิเวศ ซึ่งเป็นผลงานที่จัดแสดงในเทศกาลศิลปะร่วมสมัยนานาชาติ บางกอก อาร์ต เบียนนาเล่ 2024 ที่ผ่านมา (ผลงานวิดีโอยังถูกจัดแสดงในนิทรรศการครั้งนี้อีกด้วย)

ส่วนผลงานในนิทรรศการครั้งนี้ ณัฐพลใช้เทคนิคการถ่ายภาพที่ผลิตจากห้องถ่ายภาพเก่าแก่คลาสสิค ที่ไม่เพียงทำหน้าที่ถ่ายรูปติดบัตรและถ่ายภาพบุคคลในยุคสมัยอดีตเท่านั้น หากแต่ยังทำหน้าที่สำคัญในการจัดการภาพลักษณ์ของ ระบอบอำนาจนิยม ผ่านการถ่ายภาพบุคคลชั้นนำระดับสูง เช่น นายกรัฐมนตรี ข้าราชการ ทหาร ซึ่งถูกผลิตซ้ำไปทั่วสถานที่ราชการ โรงเรียน และสื่อของรัฐ ซึ่งภาพของบุคคลผู้มีอำนาจเหล่านี้ไม่ต่างอะไรกับความจริงอันศักดิ์สิทธิ์ที่ถูกผลิตขึ้นมาเพื่อให้ประชาชนได้รับรู้ในแบบที่รัฐต้องการ

ในขณะที่ผลงานภาพถ่ายในชุดนี้ของณัฐพลนั้นเป็นการทำซ้ำหรือจำลองภาพที่เคยเป็นสัญลักษณ์แห่งอำนาจ ด้วยการแทนที่ด้วยภาพของ ประชาชนปลวก ที่แปรเปลี่ยนความศักดิ์สิทธิ์ให้กลายเป็นความธรรมดาสามัญ

“ผมมองว่า ปลวก เป็นเหมือนกับสิ่งมีชีวิตที่เปิดเผยความจริง คือเวลาที่บ้านของเรา หนังสือของเรา ธนบัตรของเรา หรืออะไรสักอย่างของเราโดนปลวกกิน บางทีเราอาจจะนอนอยู่ข้างๆ มันโดยเราไม่เห็นอะไรเลย จนกระทั่งของเหล่านั้นพังไปหมดแล้วจากข้างใน ถ้าเราเห็นรอยปลวกหรือตัวปลวกตรงไหน เมื่อไหร่ นั่นหมายถึงสิ่งนั้นโดนปลวกทำลายไปเรียบร้อยแล้ว

ในอีกแง่หนึ่ง ผมยังมองว่าปลวกเป็นเหมือนสามัญชน คนเดินดิน ที่อาจจะถูกมองว่าไม่มีค่า แต่ในขณะเดียวกัน ปลวกก็เป็นเหมือนนักต่อสู้เคลื่อนไหวทางการเมือง ที่ไม่ต่างอะไรกับสิ่งมีชีวิตที่ค่อยๆ กัดเซาะบ่อนทำลายโครงสร้างหรือระบบอำนาจในสังคม

ในทางกลับกัน ผู้มีอำนาจในสังคมเองก็มองประชาชนเป็นเพียงมดปลวกเช่นเดียวกัน เช่นเดียวกับปลวกที่คนมองว่าไม่มีค่า และจ้องจะกำจัดพวกมันด้วยซ้ำ แต่ในขณะเดียวกัน ปลวกก็ทำหน้าที่ของพวกมันในการย่อยสลายสิ่งต่างๆ ตามธรรมชาติ เพื่อให้ระบบนิเวศมีวัฏจักรหมุนเวียนอย่างครบถ้วน ถึงแม้พวกมันจะเป็นสิ่งมีชีวิตที่มนุษย์ไม่ต้องการ แต่ผมมองว่าพวกมันยังจำเป็นต่อโลกใบนี้ตามธรรมชาติ

ถึงแม้เราจะมองปลวกเป็นศัตรู ในทางกลับกัน เราเองก็อาจจะเป็นศัตรูของปลวกด้วยเช่นกัน เพราะมนุษย์เองก็เป็นผู้รุกรานธรรมชาติ ทั้งการสร้างมลภาวะ ฝุ่น PM 2.5 สภาวะโลกร้อน ในประวัติศาสตร์โลก อันที่จริงปลวกมีชีวิตมาก่อนมนุษย์เราด้วยซ้ำ มนุษย์เราเพิ่งเกิดขึ้นมาในช่วงปลายประวัติศาสตร์ของโลกที่กำลังดำเนินอยู่เท่านั้นเอง ผมมองว่าหลังจากที่มนุษย์สูญพันธุ์ไปหมดในยุคสิ้นโลก ปลวกอาจจะเป็นสิ่งมีชีวิตที่อยู่หลังจากมนุษย์ ผู้คอยย่อยสิ่งที่มนุษย์สร้างขึ้นให้หวนกลับคืนสู่ธรรมชาติก็เป็นได้”

และเช่นเดียวกับผลงานในชุด March of the Termite ในผลงานชุดนี้ ณัฐพลจำแลงตัวเองเป็นมนุษย์ปลวก ผสมผสานกับสไตล์การแต่งกายของนักดนตรีแบล็กเมทัล ที่วางท่าทางล้อเลียนท่าทางของบุคคลชั้นนำผู้มีอำนาจในภาพถ่ายจากห้องถ่ายภาพเก่าแก่คลาสสิค หากแต่อยู่ในบุคลิกรูปลักษณ์ที่ออกจะต่อต้านสังคมอยู่ไม่หยอกเลยทีเดียว

“เวลาเรามองพวกแมลงอย่างปลวก, มด, ผึ้ง เรามักจะมองมันเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน มองเจาะเข้าไปเห็นหน้าตาเหมือนๆ กันไปหมดทุกตัว ผมก็เลยต้องจำลองตัวเองให้ดูเหมือนๆ กันไปด้วย เหมือนเป็นการผลิตซ้ำสิ่งที่อยู่ในธรรมชาติ เช่นเดียวกับการผลิตซ้ำทางความคิด เหมือนภาพถ่ายที่ถูกผลิตซ้ำกันไปเรื่อยๆ ซึ่งธรรมเนียมและระเบียบข้อบังคับในระบบราชการก็ไม่ต่างอะไรกับการถ่ายภาพในห้องถ่ายภาพ ที่ต้องมีรูปแบบที่ออกมาเหมือนกัน เป็นกรอบที่ล้อมรอบพวกเราอยู่

ผมก็เลยเข้าไปถ่ายทำผลงานภาพถ่ายชุดนี้ในห้องถ่ายภาพเก่าแก่อย่าง “ฉายาจิตรกร” ที่ผมชอบมาก เพราะเป็นห้องถ่ายภาพระบบโบราณที่หลงเหลืออยู่ไม่กี่แห่งในประเทศไทย ที่ยังใช้การตกแต่งรีทัชภาพถ่ายด้วยการวาดด้วยพู่กันอยู่ ไม่ว่าจะเป็นคนสำคัญคนใหญ่คนโตขนาดไหนไปถ่าย เขาก็ทำแบบเดียวกันหมด ซึ่งเป็นสิ่งที่ท้าทายผมมาก ในการเป็นเหมือนสัญลักษณ์ใจกลางของการถ่ายภาพบุคคลสำคัญในสังคม ผมก็เลยเอาตัวละครปลวกไปถ่ายที่นั่น เพื่อให้ภาพของปลวกมีความล้อไปกับภาพถ่ายในระบอบอำนาจนิยมของรัฐ

ในแง่หนึ่ง ห้องถ่ายภาพเก่าแก่เหล่านี้เหมือนประดิษฐ์รูปแบบทางความคิดเกี่ยวกับระบบอำนาจบางอย่างขึ้นมา ผมก็พยายามดึงความคิดตรงนั้นมาผลิตซ้ำ อย่างเช่น ผลงานภาพถ่ายชิ้นหนึ่งของผมที่มีชื่อว่า “เคียงธง” ก็เป็นการจำลองลักษณะของภาพถ่ายบุคคลในหน่วยงานราชการที่เรียนจบตามหลักสูตร ซึ่งจะต้องยืนถ่ายคู่กับธงประจำหน่วยงานหรือองค์กรนั้นๆ เอาไว้อย่างสมเกียรติ”

ในอีกแง่มุมหนึ่ง เรามองว่าภาพถ่ายมนุษย์ปลวกรูป เคียงธง Beside the Flag (2025) ภาพนี้ของณัฐพล ดูๆ ไปก็เหมือนกับปกอัลบั้มสุดโหดของนักดนตรีแบล็กเมทัลอยู่ไม่หยอกเหมือนกัน โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เมื่อมันแขวนประจันกับผลงานภาพถ่าย Fire Breath of the Termite (2025) บนผนังด้านตรงข้าม ที่เป็นภาพของมนุษย์ปลวกที่กำลังพ่นเปลวไฟลูกใหญ่ในความมืดมิด ดูๆ ไปก็คล้ายกับนักดนตรีแบล็กเมทัลกำลังแสดงกายกรรมอันน่าตื่นตาตื่นใจบนเวทียังไงยังงั้น

“ผลงานภาพถ่ายชิ้นนี้ ผมอยากให้เป็นเหมือนภาพถ่ายในเชิงอนุสาวรีย์อะไรบางอย่างของปลวก ผมยังได้รับอิทธิพลจากวงดนตรีแบล็กเมทัลที่ชอบแสดงการพ่นไฟบนเวทีด้วย ให้ดูเป็นเหมือนภาพปลวกพ่นไฟ เพราะไฟนั้นเป็นสิ่งสำคัญกับมนุษย์ และเป็นสิ่งที่ช่วยแบ่งแยกมนุษย์ออกจากสัตว์ ซึ่งเป็นเหมือนอารยธรรมอย่างหนึ่ง มนุษย์เองก็ชอบจ้องเปลวไฟมานับตั้งแต่สมัยโบราณด้วย”

ในห้องแสดงงานยังมีผลงานประติมากรรมลอยตัว We follow the hollow way (2025) ที่ดูคล้ายกับเส้นแบ่งพรมแดนบนแผนที่ (แต่ความจริงไม่ใช่น่ะนะ) ติดอยู่บนผนังอีกด้วย

“ประติมากรรมชุดนี้เป็นการจำลอง ‘อุโมงค์ปลวก’ หรือ ‘ทางเดินปลวก’ (เส้นทางที่ปลวกสร้างขึ้นเพื่อใช้ในการเดินทางและหาอาหาร โดยมักจะสร้างจากดินและเศษไม้ผสมกับน้ำลายของปลวก) โดยผลิตขึ้นมาจากเซรามิก เพราะจริงๆ แล้วปลวกเป็นสัตว์ที่บอบบางอย่างมาก มันไม่สามารถที่จะเดินออกมาโดนแสงสว่างภายนอกรังได้อย่างตรงๆ ทางเดินปลวกจึงเป็นเหมือนเซฟโซนของปลวกนั่นเอง”

เมื่อได้ดูชมผลงานชุดมนุษย์ปลวกของณัฐพลแล้ว เราอดสงสัยไม่ได้ว่า ผลงานของเขาเป็นลักษณะของการบุคลาธิษฐาน หรือการสมมุติให้สิ่งมีชีวิตที่ไม่ใช่มนุษย์ แสดงอากัปกิริยา ความรู้สึกนึกคิด หรือลักษณะที่เหมือนกับมนุษย์ เพื่อส่งสารอะไรบางอย่างไปสู่ผู้ชมหรือไม่ ซึ่งณัฐพลกล่าวว่า

“ผมไม่ได้อยากทำให้ปลวกเป็นมนุษย์นะ จริงๆ ผมอยากใช้ปลวกในเชิงของสัญลักษณ์มากกว่า สัญลักษณ์ในเชิงของการต่อต้าน การปฏิเสธระเบียบจอมปลอม การยกย่องการผุพังในฐานะพลังแห่งการเปลี่ยนแปลง ด้วยการพาผู้ชมไปให้เห็นโลกของเหล่าปลวก และใช้การผลิตซ้ำทำให้ศิลปะภาพถ่ายหลุดพ้นจากการครอบครองของชนชั้นสูง และเปิดโอกาสให้ “มวลชน” เข้าถึงได้ ส่วน “สาร” ที่ว่านั้น ผมอยากให้ผู้ที่เข้ามาชมตีความด้วยตัวเอง ผมพยายามสร้างนิทรรศการให้เป็นเหมือนดนตรีพังก์สามคอร์ด ที่รุนแรง ดิบกระด้าง แต่เข้าใจและเข้าถึงง่าย งานศิลปะนั้นมีหลากรูปแบบ บางงานก็ต้องการความนิ่งเงียบในการชม แต่ผมอยากให้งานของผมมีความโหวกเหวกโวยวายมากกว่า”

นิทรรศการ Worship the Termite โดย ณัฐพล สวัสดี และภัณฑารักษ์ ยิ่งยศ เย็นอาคาร จัดแสดงที่ Cartel Art Space ซอยนราธิวาส 22 (สาธุประดิษฐ์ 15) ตั้งแต่วันที่ 19 กรกฎาคม-31 สิงหาคม 2568 สอบถามข้อมูลได้ที่ facebook @Cartelartpace

ขอบคุณข้อมูลและภาพถ่ายจาก Cartel Art Space, ณัฐพล สวัสดี