Techno Termite (1)

Biology Beyond Nature | ภาคภูมิ ทรัพย์สุนทร

Techno Termite (1)

พลบค่ำหลังดวงอาทิตย์ตกไม่นาน มวลอากาศชื้นปนกลิ่นฝนมาพร้อมฝูงแมลงเม่าที่ทยอยกันออกมาบินเล่นไฟกันว่อน ทั้งเกาะผนังบ้านทั้งไต่มุ้งลวดเสียงดังแกรกกรากน่ารำคาญ บ้างที่หาคู่ได้แล้วก็ชวนกันสลัดปีกใสๆ บางๆ ทิ้งไว้เกลื่อนพื้นเดินตามกันไปสร้างรังใหม่ในตำแหน่งราชาและราชินีปลวก

หลายคนอาจจะไม่รู้ว่าราชาและราชินีปลวกนั้นอยู่คู่กันแบบผัวเดียวเมียเดียว (monogamy) นานหลายปีถึงหลายสิบปีจนกว่าฝั่งใดฝั่งหนึ่งจะสิ้นอายุขัย ต่างจากพวกผึ้งหรือมดที่หนึ่งตัวเมียผสมพันธุ์กับหลายตัวผู้ที่จะด่วนตายหมู่กันไปหลังหมดหน้าที่ เหลือแค่ราชินีที่ตุนสเปิร์มไว้เยอะพอจะใช้ต่อตลอดชีวิตที่เหลือ

ผมเริ่มมาสนใจศึกษาเรื่องแมลงชนิดนี้เมื่อไม่กี่สัปดาห์ที่แล้วหลังได้รับการติดต่อจากผู้ประกอบการเอสเอ็มอีเจ้าหนึ่งจากเพชรบูรณ์ให้มาช่วยวิจัยเรื่องผลิตภัณฑ์สุขภาพจากจอมปลวก

หัวข้อนี้ไกลจากความเชี่ยวชาญหลักของผมพอสมควรก็เลยถือโอกาสนี้ลองอ่านลองค้นคว้าอะไรใหม่ๆ ได้เจอว่าแมลงศัตรูบ้านชนิดนี้ซ่อนขุมทรัพย์และเกร็ดความรู้น่าสนุกไว้อีกมากมาย

กลายเป็นเรื่องที่จะได้เล่าสู่กันฟังในซีรีส์บทความตอนนี้

ปลวกเป็นสัตว์สังคมแบบแท้ (eusocial) มีการแบ่งงานชัดเจนในกลุ่มโดยเฉพาะการแยกเป็นวรรณะสืบพันธุ์และวรรณะไม่สืบพันธุ์ที่ทำหน้าเป็นกรรมกรกับทหาร เราเห็นตัวอย่างแบบเดียวกันนี้ในผึ้งและมดจนคนส่วนมากมักเข้าใจผิดว่า ปลวก / มด / ผึ้ง น่าจะเป็นญาติใกล้ชิดกันในสายวิวัฒนาการ

แต่หลักฐานทางพันธุกรรม กายวิภาค จุลินทรีย์ในลำไส้ และพฤติกรรมบ่งชี้ว่าปลวกนั้นเป็นญาติใกล้ชิดกับแมลงสาบมากกว่า

แมลงสาบแทะไม้กลุ่ม Cryptocercus มีลักษณะพันธุกรรมและจุลินทรีย์ในทางเดินอาหารที่คล้ายกับปลวกมากกว่าแมลงสาบด้วยกันเสียอีก อยู่ร่วมกันเป็นกลุ่มสังคม (แม้จะยังไม่แยกวรรณะชัดเจนแบบปลวก) แถมยังมีการดูแลตัวอ่อนร่วมกันระหว่างพ่อและแม่ (biparental care) ยาวนานหลายปี

นักวิทยาศาสตร์ยังหาคำอธิบายพฤติกรรมประหลาดนี้ไม่ได้แต่สมมุติฐานหนึ่งคือไม้ที่เป็นอาหารหลักของปลวกและแมลงสาบกลุ่มนี้ย่อยยาก คุณค่าอาหารน้อย ตัวอ่อนเลยโตช้าและต้องอาศัยพ่อแม่ช่วยป้อนอาหารที่ย่อยมาบ้างแล้วให้

มดและผึ้งที่เราเห็นส่วนใหญ่เป็นเพศเมียมีโครโมโซมสองชุด เพศผู้มีโครโมโซมชุดเดียวเกิดมาเพื่อสืบพันธุ์แล้วตายไป

ส่วนปลวกนั้นทั้งเพศผู้และเพศเมียมีโครโมโซมสองชุด แตกต่างกันแค่ตรงโครโมโซมเพศ (ใช้ระบบโครโมโซม XX เพศเมีย XY เพศผู้ เช่นเดียวกับมนุษย์เรา) ปลวกงานและปลวกทหารมีทั้งเพศผู้และเพศเมียปนกันแต่สัดส่วนอาจจะต่างกันไปแล้วแต่สายพันธุ์ปลวก

ราชินีปลวกวางไข่ได้วันละหลายพันถึงหลายหมื่นฟอง ไข่ฟักเป็นตัวอ่อนและพัฒนาเป็นปลวกวรรณะต่างๆ ฟีโรโมนของปลวกในรังโดยเฉพาะจากราชินีจะเป็นตัวควบคุมว่าตัวอ่อนจะพัฒนาเป็นวรรณะอะไรในสัดส่วนเท่าไร หากราชาหรือราชินีตาย ระดับฟีโรโมนที่เปลี่ยนไปจะเหนี่ยวนำให้ตัวอ่อนบางตัวพัฒนาขึ้นมาเป็นราชาหรือราชินีทดแทน

ทั้งมด ผึ้ง และปลวกสื่อสารกับพวกพ้องในรังผ่านฟีโรโมนซึ่งเป็นสัญญาณเคมี

แต่ปลวกยังมีลักษณะพิเศษอีกอย่างคือ การสื่อสารผ่านแรงสั่นสะเทือน เช่น การเคาะหัวของปลวกทหารเพื่อส่งสัญญาณเตือนภัย

ส่วนในเชิงนิเวศวิทยา ปลวกมีบทบาทโดดเด่นกว่าสัตว์ทั้งหลายในด้านการหมุนเวียนชีวมวล มีสัตว์แค่ไม่กี่ชนิดในโลกที่สามารถกัดกินเนื้อไม้แข็งๆ เป็นอาหารหลักได้ และปลวกก็เป็นสัตว์ชนิดเดียวที่อยู่กันเป็นสังคมขนาดใหญ่รังหนึ่งอาจถึงหลายล้านตัว ช่วยกันย่อยสลายซากพืชปริมาณมหาศาล

ปลวกพบได้ในทุกทวีปยกเว้นแอนตาร์กติกา

ในพื้นที่เขตร้อนมีชีวมวลรวมของปลวกอยู่ราว 10% ของชีวมวลรวมของสัตว์ทุกชนิด นอกจากนี้ การที่ปลวกเป็นนักขุดนักสร้างที่เจาะและพรวนดินจนร่วนซุยยังทำให้มันเป็นตัวหลักในการปรับสภาพพื้นที่ให้เหมาะกับการเจริญของพืชผู้ผลิตของระบบนิเวศ

ปลวกยังเป็นหนึ่งสัตว์ไม่กี่อย่างที่เป็นทั้งแมลงร้ายจอมทำลายล้าง แหล่งทรัพยากรอันอุดมสมบูรณ์ และตัวแทนอำนาจลี้ลับเหนือธรรมชาติ

มูลค่าความเสียหายจากปลวกทั่วโลกรวมอยู่ที่ไม่ต่ำกว่าสี่หมื่นล้านดอลลาร์สหรัฐ และธุรกิจกำจัดปลวกก็ยังเป็นสิ่งขาดไม่ได้ในแทบทุกเขตเมืองที่มีมนุษย์อยู่อาศัย (ความน่าสนใจของปลวกยังมีต่อ โปรดติดตาม)