จ๋าจ๊ะ วรรณคดี | ญาดา อารัมภีร
‘จริต’ คืออะไร?
คำนี้มีความหมายหลากหลาย ตั้งแต่ความประพฤติ กิริยา หรืออาการ จนถึงความประพฤติปกติ กิริยาหรืออาการปกติ
ความหมายเหล่านี้ไม่ได้บอกว่าดีหรือร้าย มากหรือน้อย สูงหรือต่ำ เพราะเป็นสิ่งที่ทุกคนมีโดยไม่จำกัดเพศ วัย ฐานะทางเศรษฐกิจ บทบาท หรือสถานภาพทางสังคม
บทละครรำเรื่อง “อิเหนา” เล่าถึงอุณากรรณ (นางบุษบาที่ปลอมเป็นชาย) ตอนเข้าเมืองกาหลัง ผู้คนมาต้อนรับคับคั่ง
“๏ เมื่อนั้น หญิงชายชาวประชากรุงศรี
นั่งแน่นสองข้างทางจรลี ครั้นเห็นแขกเมืองขี่ม้ามา
ต่างพินิจพิศโฉมอุณากรรณ ว่างามดังอสัญแดหวา
อันบุรุษสุดสิ้นแดนชวา ทั้งในใต้ฟ้าไม่เทียมทัน
บ้างว่าเปรียบเทวัญนั้นเห็นผิด ดูจริตรูปร่างเหมือนนางสวรรค์
นวลละอองผ่องพักตร์ผิวพรรณ ดังบุหลันวันเพ็ญอำไพ”
ผู้หญิงต่อให้แต่งกายวางมาดเป็นชาย อากัปกิริยารูปร่างหน้าตาก็ต่างจากชายแท้แต่กำเนิด ดังที่อายันกัศมาหรา (หรืออิเหนา หรือปันหยีโจรป่า) ผิดสังเกตท่าทีอุณากรรณ
“๏ มาจะกล่าวบทไป ถึงองค์อายันกัศมาหรา
แต่พบอุณากรรณวันนั้นมา ให้สงสัยวิญญาณ์อยู่ไม่วาย
ทั้งรูปร่างจริตผิดบุรุษ เหมือนน้องนุชบุษบาโฉมฉาย
จะเจรจาพาทีก็ขวยอาย จะว่าชายหรือหญิงยังกริ่งใจ”
ไม่ต่างกับรายาแห่งเมืองมะละกา แม้ต้อนรับปันหยีเป็นอย่างดี แต่ก็อดสงสัยกิริยาวาจาของปันหยีไม่ได้
“๏ เมื่อนั้น รายาได้ฟังก็สงสัย
วาจาจริตผิดชาวไพร จะเป็นในสุริย์วงศ์กษัตรา”
ปันหยีหรืออิเหนานั้นเป็นเชื้อสายกษัตริย์วงศ์เทวา จะเสแสร้งอย่างไรก็ไม่ใกล้เคียงกับกิริยาท่าทีของชาวป่า ไม่ต่างกับย่าหรัน (หรือสียะตรา น้องชายนางบุษบา) แม้จะอยู่ในสภาพโจรป่า รูปร่างหน้าตาท่าทีสง่าราศีก็ผิดกันไกล ดังที่สังคามาระตาปรึกษาพี่เลี้ยงทั้งสี่ของอิเหนาว่า
“น้องนึกเห็นว่าย่าหรัน ท่วงทีนั้นมิใช่ชาวป่า
เห็นจะเป็นระเด่นสียะตรา คล้ายศรีปัตหราดาหานัก
ทั้งแกล้วกล้าสามารถอาจอง น่าจะเป็นสุริย์วงศ์สูงศักดิ์
รูปทรงโสภาน่ารัก ย่อมเห็นประจักษ์อยู่ด้วยกัน
ทั้งจริตก็ผิดโจรป่า เห็นจะแกล้งแปลงมาเป็นแม่นมั่น”
น่าสังเกตว่าตัวละครเชื้อสายกษัตริย์ตัวเดียวกัน กวีใช้ได้ทั้งคำว่า ‘จริต’ และ ‘พระจริต’ ดังจะเห็นได้จากบทละครนอกเรื่อง “ไชยเชษฐ์” รัชกาลที่ 2 ทรงบรรยายถึงมุมมองของเหล่าสนมนางกำนัลที่มีต่อพระไชยเชษฐ์ ขณะพระองค์จูงพระโอรสมางอนง้อขอคืนดีนางสุวิญชา พระมเหสีที่ก่อนหน้านี้ทรงขับไล่เพราะหูเบา หลงเชื่อคำใส่ร้ายของเจ็ดนางสนม
“๏ บัดนั้น ฝ่ายฝูงสุรางค์นางสาวสวรรค์
แน่นนั่งคั่งคับนับพัน แทรกเสียดเบียดกันมาคอยดู
ครั้นเห็นพระไชยเชษฐ์เสด็จมา กัลยานบนอบแล้วหมอบอยู่
สะกิดเพื่อนเตือนพิศพระโฉมตรู ต่างดูเห็นจริตผิดทำนอง
บ้างว่าแต่ก่อนร่อนชะไร ทรวดทรงดูไหนไม่บกพร่อง
ผิวเนื้อเรื่อเรืองเหลืองเป็นทอง เดี๋ยวนี้หมองมัวคล้ำดำไป
บ้างว่าข้าเห็นไม่เป็นสุข ฉุกละหุกทุกข์ตรอมผอมไผ่
พลัดพรากจากเมียเสียน้ำใจ พระจริตผิดไปทุกสิ่งอัน”
ในเมื่อ ‘จริต’ คือ ความประพฤติปกติ หรือกิริยาอาการที่เป็นปกติ ถ้ามีความประพฤติ หรือกิริยาอาการที่หนักไปทางใดทางหนึ่งใช้ว่า ‘งอนจริต’ ก็ได้ คำว่า ‘งอน’ หมายความว่า ทำจริตสะบัดสะบิ้ง (พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน) ดังที่บทละครในเรื่อง “อุณรุท” เล่าถึงเทวดานางฟ้าจับระบำว่า
“๏ เมื่อนั้น ฝูงเทพอนงค์นางสวรรค์
เห็นเทเวศร์รำชิดติดพัน ก็บิดผันเรียงร่ายชายไป
งอนจริตกรีดกรายย้ายท่า ทำเป็นผาลาเพียงไหล่
ล้อเล่นโดยกระบวนให้ยวนใจ นัยนาชม้อยคอยที”
‘งอนจริต’ คือ ความประพฤติ หรือกิริยาอาการหนักไปทางงอน แต่ที่หนักไปทางผิดปกติ ทำอะไรไม่เหมือนคนดีๆ คนปกติเขาทำกันก็คือ ‘เสียจริต’ บทละครนอกเรื่อง “สังข์ทอง” กล่าวถึงนางมณฑาร้องเรียกพระสวามีให้รีบมาดูเขยเล็กที่ถอดรูปเงาะแล้วงดงามปานเทพยดา
“ผิวเนื้อเรื่อเหลืองเรืองรอง เปลั่งปลั่งดังทองนพคุณ
งามเลิศเหลือมนุษย์สุดแล้วพ่อ ปากคอคิ้วตาเหมือนหน้าหุ่น”
ท้าวสามลทรงหัวเราะเยาะ ถึงกับนินทาพระมเหสีกับเสนาว่า
“ขืนจะให้ไปดูลูกเขยเงาะ มันสิเหมาะหนักหนาเหมือนม่าเหมี่ยว (= ด้วงสีน้ำตาลดำ)
อย่าอวดโอ้โป้ปดลดเลี้ยว พระอินทร์มาเขียวเขียวไม่เชื่อเลย
แล้วตรัสกับเสนานินทาเมีย ตะแก่เสียจริตผิดแล้วเหวย”
‘เสียจริต’ ในที่นี้คือ วิกลจริต หรือเป็นบ้าไปแล้ว
นอกจากนี้ ยังมีคำว่า ‘แต่งจริต’ และ ‘ใส่จริต’ มักใช้กับสตรี มีความหมายว่า แสร้งทำกิริยาหรือท่าทางหรือวาจาให้น่ารักเพื่อเรียกร้องความสนใจ (พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน) ดังที่นิทานคำกลอนเรื่อง “พระอภัยมณี” เล่าถึงตอนสี่พี่เลี้ยงของนางเกษราออกไปหาพราหมณ์ที่สวนว่า
“แล้วเสแสร้งแต่งจริตกระบิดกระบวน ทำชี้ชวนกันเก็บมาลามา
แต่มือปลิดจิตนึกถึงพราหมณ์น้อย เนตรชม้อยแลลอดชำเลืองหา”
เช่นเดียวกับตอนที่ย่าหรันเข้าเมืองกาหลัง ทั้งชายหญิงต่างมา ‘ชะเง้อคอคอยดูย่าหรัน’ บทละครรำเรื่อง “อิเหนา” เล่าว่า
“ที่สาวใหญ่ใส่จริตติดปั้นปึ่ง ทำประหนึ่งหาเป็นเช่นนั้นไม่
ครั้นย่าหรันผันแปรแลไป สบตาต้องใจก็ทำอาย”
ใครๆ ก็มี ‘จริต’ มีกันได้ทั้งนั้น
