Multiverse | บัญชา ธนบุญสมบัติ
ในช่วงกลางเดือนมกราคม 2569 ผมได้รับคำถามจากเพื่อนในโซเชียลมีเดียเกี่ยวกับคลิปที่แสดง ‘วงแหวนสีดำ’ ซึ่งลอยอยู่เหนือถนนแจ้งวัฒนะว่าคืออะไร
จะว่าไปแล้ว เรื่อง ‘วงแหวนสีดำ’ ที่ลอยอยู่บนฟ้าในบ้านเรานี่ไม่ใช่เรื่องใหม่ เพราะเมื่อกว่า 20 ปีก่อน คือวันพุธที่ 29 ตุลาคม พ.ศ.2546 หนังสือพิมพ์ข่าวสดก็เคยลงข่าวเกี่ยวกับ ‘วงกลมประหลาด’ ซึ่งเกิดขึ้นระหว่างการถ่ายทำละครเรื่อง ‘สายโลหิต’ เช่นกันครับ ดูภาพวงกลมชัดๆ และภาพข่าวที่นำมาฝากได้
ถ้าใครติดตามข่าวต่างประเทศ อาจจะเคยเห็นว่าภูเขาไฟเอ็ตนา (Mt.Etna) ซึ่งอยู่บนเกาะซิซิลี ประเทศอิตาลี บางครั้งก็พ่นควันรูปวงแหวนออกมา วงแหวนจากภูเขาไฟมีสีขาวและอาจปรากฏมากกว่า 1 วงอีกด้วย
นอกจากนี้ สัตว์ที่ชาญฉลาดอย่างโลมาหรือวาฬก็มีลูกเล่นทีเด็ด เพราะสามารถสร้างวงแหวนอากาศในน้ำได้เช่นกัน กรณีโลมา มีคลิปที่แสดงโลมาเล่นไล่ต้อนวงแหวนอย่างสนุกสนาน หรือส่งวงแหวนพุ่งมาทางคนที่ยืนชมอยู่ราวกับจะฝากมิตรไมตรี
ตัวอย่างที่เล่ามานี้ แม้ว่ามีจุดแตกต่างกัน เช่น วงแหวนในอากาศ และวงแหวนอากาศอยู่ในน้ำ แต่ก็มีหลักการแนวทางในการก่อตัวเป็นวงแหวนที่คล้ายคลึงกัน
ในทุกกรณีวงแหวนมีชื่อโดยรวมว่า วงแหวนวอร์เท็กซ์ (vortex ring)
คำว่า วอร์เท็กซ์ (vortex) หมายถึง ลักษณะการไหลของของไหลที่มีรูปแบบเป็นเกลียววน วอร์เท็กซ์ที่เราคุ้นเคยกันดี ได้แก่ ลักษณะของน้ำที่ไหลวนลงในอ่างล้างจานและชักโครก ส่วนพายุหมุนอย่างทอร์นาโดและนาคเล่นน้ำก็มีลักษณะเป็นวอร์เท็กซ์เช่นกัน
คำถามก็คือ ทำไมของไหลจึงเกิดเป็นรูปร่างวงแหวน?
คำตอบอยู่ในแผนภาพการเกิดวงแหวนวอร์เท็กซ์ที่ให้ไว้นี้ครับ
โดยสรุปก็คือ เมื่ออากาศภายในผลุบออกจากช่องเปิดอย่างรวดเร็วนั้น อากาศที่อยู่โดยรอบด้านนอกจะพยายามต้านทานเอาไว้ ส่งผลให้อากาศที่พุ่งออกจากบริเวณตรงกลางช่องเคลื่อนที่เร็วกว่าอากาศที่อยู่ใกล้ๆ ขอบช่อง เกิดเป็นกระแสอากาศหมุนวนเป็นรูปวงแหวน (หรือโดนัท) ใน 3 มิติ เคลื่อนที่ออกไปนั่นเอง
กรณีวงแหวนสีดำในละครเรื่องสายโลหิต มีนักวิชาการ เช่น ดร.พิธาน สิงห์เสน่ห์ วิเคราะห์ว่า “อาจเกิดจากการระเบิดของถุงน้ำมันที่ซ่อนไว้ในหลุม เพื่อสร้างเอฟเฟกต์ระเบิดในฉาก” ส่วนสีดำของวงแหวนมาจากเขม่าและฝุ่นควันนั่นเอง
กรณีภูเขาไฟเอ็ตนาซึ่งพ่นวงแหวนออกมานั้นซับซ้อนอยู่บ้าง วงแหวนดังกล่าวไม่ใช่ควัน แต่ประกอบไปด้วยกลุ่มของหยดน้ำขนาดเล็กจิ๋วเป็นหลัก ร่วมกับแก๊สซัลเฟอร์ไดออกไซด์และแก๊สคาร์บอนไดออกไซด์ปะปนอยู่ด้วย
กรณีอื่นๆ เช่น วงแหวนอากาศฝีมือโลมา หรือวงแหวนปริศนาเหนือถนนแจ้งวัฒนะ อยากให้คุณผู้อ่านลองอธิบายดูเองจากหลักการที่ให้ไว้ครับ
มีคนคิดประดิษฐ์อุปกรณ์ที่สร้างวงแหวนเช่นนี้ขาย เช่น อุปกรณ์กำเนิดวงแหวนอากาศในตู้เลี้ยงปลา หรือปืนยิงควันวงแหวนของเล่น เป็นต้น
น่ารู้ไว้ด้วยว่า ในการควบคุมการบินของเฮลิคอปเตอร์ หากเกิดเงื่อนไขที่ทำให้อากาศไหลเวียนกลับเข้าสู่โรเตอร์จนเกิดสภาวะวงแหวนวอร์เท็กซ์ (Vortex Ring State) หรือ VRS จะก่อให้เกิดอันตราย เนื่องจากสภาวะนี้ทำให้แรงยกของโรเตอร์ลดลงอย่างมากและอากาศยานอาจสูญเสียการควบคุมจนลดระดับอย่างรวดเร็ว
ในอดีต อากาศยานแบบ V-22 Osprey เคยประสบอุบัติเหตุจาก VRS มาแล้ว อย่างไรก็ตาม นักบินที่ได้รับการฝึกฝนอย่างถูกต้องสามารถแก้ไขสถานการณ์และกู้การทรงตัวของเครื่องกลับมาได้ตามขั้นตอนมาตรฐานการปฏิบัติ
ผมเคยอธิบายเรื่องราวเกี่ยวกับวงแหวนวอร์เท็กซ์เอาไว้ในรายการ Eureka ตอน ปริศนาน่าทึ่งเกี่ยวกับ วงแหวน Vortex เป็นคลิปความยาว 15 นาที คุณผู้อ่านสามารถชมเพื่อเรียนรู้แง่มุมอื่นๆ ได้ที่
การเกิดวงแหวนวอร์เท็กซ์ในรูปแบบต่างๆ เป็นปรากฏการณ์ที่น่าสนใจ และเป็นตัวอย่างที่ทำให้เห็นว่า ธรรมชาติมักมีแง่มุมที่ทำให้เราแปลกใจได้เสมอ
