| สุจิตต์ วงษ์เทศ
ประชาชนไม่มีที่ยืนในประวัติศาสตร์ไทย ด้วยเหตุที่เนื้อหาของประวัติศาสตร์ไทยได้ข้อมูลหลักจากพงศาวดาร อันเป็นเรื่องราวของพระเจ้าแผ่นดิน ทำให้ประวัติศาสตร์ไทยไม่มีเรื่องราวความเป็นมาของประเทศชาติและประชาชน (ร.5 ทรงชี้ให้เห็นข้อบกพร่องของเรื่องเหล่านี้อยู่ในพระราชดำรัสทรงเปิดโบราณคดีสโมสร เมื่อ พ.ศ.2450)
ตราบจนทุกวันนี้ประวัติศาสตร์ไทยยังมีเนื้อหาหลักจากพงศาวดารเหมือนศตวรรษที่แล้ว
ประวัติศาสตร์ประชาชน ประกอบด้วยชนชั้นปกครอง หรือชนชั้นนำ (คือเจ้านาย, ขุนนาง, ข้าราชการ) และชนชั้น “ถูก” ปกครอง (คือประชาชน) มีความหมายโดยสรุป ดังนี้
(1.) เรื่องราวของความเป็นมา และความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นจริง (2.) ต่อชีวิตประชาชน และ (3.) ส่งผลกระทบถึงชนชั้นนำ
[ดัดแปลงโดยสรุปจากบทความเรื่อง “สู่ประวัติศาสตร์ประชาชนไทย” ของ นิธิ เอียวศรีวงศ์ พิมพ์ใน ศิลปวัฒนธรรม (ปีที่ 9 ฉบับที่ 3) มกราคม พ.ศ.2531 หน้า 42-60]
ประชาชน หมายถึง
(1.) ชนชั้น “ถูก” ปกครอง ซึ่งเป็นชนเผ่าพื้นเมืองหลายชาติพันธุ์ มีทั้งไทย และ “ไม่ไทย”
(2.) อยู่ใต้อำนาจชนชั้นปกครอง หรือชนชั้นนำ
ชนชั้นนำ หมายถึง (1.) ชนชั้นปกครอง ซึ่งมาจากชนเผ่าพื้นเมืองหลายชาติพันธุ์ มีทั้งไทย และ “ไม่ไทย” (2.) มีอำนาจเหนือประชาชน จึงเป็นผู้ควบคุมประชาชน
ความเปลี่ยนแปลง หมายถึง
(1.) การทำให้ลักษณะต่างไปไม่เหมือนเดิม จากพฤติกรรมของ 2 ชนชั้น แล้วส่งผลกระทบต่อทุกชนชั้น เช่น (ก.) ชนชั้นนำทำขึ้น ส่งผลถึงประชาชนเดือดร้อน หรือ (ข.) ประชาชนทำขึ้น ทำให้ชนชั้นนำเข้มงวด และได้ประโยชน์มากกว่าเดิม
(2.) ชนชั้นใดชนชั้นหนึ่งเพียงชนชั้นเดียว ไม่อาจกำหนดความเปลี่ยนแปลง
ชาวม้อยซึ่งเป็นกลุ่มชาติพันธุ์พื้นเมืองลาว-เวียดนาม (ในภาพตั้งแถวรับเสด็จ ร.7 เสด็จเยือนเวียดนาม พ.ศ.2473)
ประชาชนร่วมอุษาคเนย์
ประชาชนในไทยเป็นพวกเดียวกับประชาชนในอุษาคเนย์ หรือเป็น “ประชาชนร่วมอุษาคเนย์” ดังนั้น เรื่องราวความเป็นมาและความเปลี่ยนแปลงมีร่วมกัน เริ่มด้วยประชาชนเป็น “ลูกผสม” ของชนเผ่าพื้นเมืองหลายชาติพันธุ์, สังคมและวัฒนธรรมหลากหลายแต่คล้ายคลึงกัน ด้วยการผสมกลมกลืนอยู่รวมกันเป็นชุมชนเกษตรกรรมมากกว่า 3,000 ปีมาแล้ว, นับถือศาสนาผี, หญิงมีอำนาจเหนือชาย, สถานภาพทางสังคมแตกต่างกันระหว่างชนชั้นนำและประชาชนทั่วไป
1. “ลูกผสม” ของชนเผ่าพื้นเมืองหลายชาติพันธุ์ “ร้อยพ่อพันแม่”
โดยพูดตระกูลภาษาต่างๆ ได้แก่ มอญ-เขมร, ชวา-มลายู-จาม, จีน-ทิเบต-พม่า, ม้ง-เมี่ยน, ไท-กะได หรือ ไท-ไต ฯลฯ
2. สังคมและวัฒนธรรมหลากหลายแต่คล้ายคลึงกัน
โดยการผสมกลมกลืนอยู่รวมกันเป็นชุมชนเกษตรกรรมเริ่มแรกมากกว่า 3,000 ปีมาแล้ว
รู้จักสะสมอาหารด้วยการทำนาปลูกข้าวและเลี้ยงสัตว์ จึงหยุดเร่ร่อนแสวงหาอาหารจากธรรมชาติ
รู้จักปลูกเรือนอย่างง่ายๆ อยู่รวมกันเป็นหมู่บ้านหรือชุมชนที่ทำการเกษตรด้วยเทคโนโลยีต่ำ
3. นับถือศาสนาผี มีความเชื่อเรื่องขวัญ
เชื่อว่าความเปลี่ยนแปลงทั้งดีและร้าย เกิดจากการกระทำของผีซึ่งมีอำนาจเหนือธรรมชาติ
จึงเชื่อว่าขวัญคือพลังของชีวิต คนมีชีวิตเพราะมีขวัญ ถ้าคนไม่มีขวัญ คนก็ตาย ส่วนขวัญไม่ตาย แล้วกลายเป็นผี ไม่มีรูปร่าง และสัมผัสไม่ได้ แต่เคลื่อนไหวได้ในโลกต่างมิติ
4. หญิงมีอำนาจเหนือชาย
เหตุจากหญิงเป็นเจ้าของเรือนและที่ดิน ส่วนชายเป็นคนอื่น หรือคนแปลกหน้า มาเป็นเขย คือบ่าวทำงานรับใช้นาง ซึ่งเป็นนาย
5. สถานภาพทางสังคมแตกต่างกัน ระหว่างชนชั้นนำและประชาชนทั่วไป
ชนชั้นนำ คือ หัวหน้าเผ่าพันธุ์และโคตรตระกูล
ประชาชนทั่วไป คือ ชาวบ้านที่อยู่ใต้อำนาจของหัวหน้าเผ่าพันธุ์
ความแตกต่างทางสังคมดูจากพิธีกรรมหลังความตาย
ชนชั้นนำ ฝังศพลานกลางบ้าน (สถานที่ศักดิ์สิทธิ์ของหมู่บ้าน) แล้วมีพิธีเรียกขวัญ, สู่ขวัญ, ส่งขวัญ, และมี “เฮือนเฮ่ว” คร่อมหลุมฝังศพ เป็นที่สิงสู่ของขวัญที่ไม่ตาย
ประชาชนชาวบ้านทั่วไป เมื่อตายมีพิธีเรียกขวัญอย่างง่ายๆ จากนั้นเอาซากศพวางไว้ที่โล่งแจ้งให้แร้งกากิน ด้วยเชื่อว่าแร้งกามีปีกโบยบินพาขวัญคนตายขึ้นฟ้า
เครือญาติ
ประชาชนทั้งหมดในหมู่บ้านเริ่มแรก มากกว่า 3,000 ปีมาแล้ว มีความสัมพันธ์เป็นเครือญาติโดยสายเลือด และไม่สายเลือด โดยอยู่รวมกันหลายครอบครัวใน “เรือนยาว” ที่ภายในแบ่งเป็นส่วนๆ มีหลายส่วนของแต่ละครอบครัว
โดยสายเลือด หมายถึง เกิดจากท้องแม่เดียวกัน หรือสืบตระกูลจากสายข้างแม่ แล้วนับญาติเป็นตายายและลูกหลานพี่น้อง
ไม่สายเลือด หมายถึง คนละแม่คนละพ่อ แต่อยู่หมู่บ้านเดียวกัน หรืออยู่ต่างหมู่บ้านก็ได้ แต่มีความสัมพันธ์นับถือเป็นพี่น้องใกล้ชิดสนิทสนมกันก็นับญาติกัน
[ระบบเครือญาติอย่างนี้ เป็นต้นทางของระบบอุปถัมภ์สมัยปัจจุบัน]
