บทความพิเศษ | ชาคริต แก้วทันคำ
Alive : ความเป็นชาย
กับวิกฤตวัยกลางคน
‘นักสร้างคอนเทนต์‘ (Content Creator) เป็นรวมเรื่องสั้นเล่มล่าสุดของศิริ มะลิแย้ม ประกอบด้วยเรื่องสั้นจำนวน 10 เรื่อง แต่ละเรื่องตั้งชื่อเป็นภาษาอังกฤษทั้งหมด และมีเนื้อหาเกี่ยวกับประเด็น ‘ออนไลน์’ ในหลากหลายมิติ ซึ่งสะท้อนความร่วมสมัยกับการตั้งคำถามถึง ‘พื้นที่’ ในสื่อโซเชียลเน็ตเวิร์กของแต่ละคน
ผมสนใจเลือกหยิบเรื่องสั้น ‘Alive’ ซึ่งเคยเผยแพร่ครั้งแรกในนิตยสารราหูอมจันทร์ vol. 21 เมืองเริงร่ำ ในชื่อเดิมว่า ‘ความมีชีวิต’
เมื่อผมรู้ว่าภรรยาเล่นชู้และขอจบความสัมพันธ์ไปอยู่กับคนใหม่อย่างง่ายดาย ผมจึงขึ้นไปทำงานที่ชั้น 11 ได้พบกับบีและแคคตัสในกระถางไร้เจ้าของ จึงสนใจและอยากดูแล โดยมีบีคอยช่วยเหลือ
ก่อนจะศึกษาข้อมูลจากอินเตอร์เน็ต เปลี่ยนกระถาง หรือตัดแต่งส่วนที่เน่าแล้วปลูกส่วนที่รอดใหม่ ผ่านการเล่าถึงความเปลี่ยนแปลงและการปรับตัวของสถานการณ์ในชีวิตทั้งแคคตัสและหน้าที่การงานของผม รวมถึงระบบงานขายของบริษัทคู่ขนานกันไป
โดยบทความนี้จะวิเคราะห์อย่างสังเขปใน 3 ประเด็น ดังนี้
ความเป็นชายกับการเขียน
เรื่องสั้น ‘Alive’ ของศิริ มะลิแย้ม เป็นเรื่องแนวสมจริงที่ให้ ‘ผม’ เป็นผู้เล่าเรื่อง ซึ่งถือว่านักเขียนให้อำนาจเพศชายเป็นผู้เล่าเรื่อง โดย ‘ผม’ เลือกที่จะเล่าหรือไม่เล่า กระทั่งลงรายละเอียดในประเด็นใดที่จะกระทบหรือสั่นคลอนกับความเป็นชายหรือไม่
ดังนั้น ผมจึงต้องการนำเสนอประเด็นนี้ก่อน เพื่อทำความเข้าใจกับนักอ่านว่า การเล่าเรื่องนั้นปกติจะต้องมีทั้งผู้พูดและผู้ฟัง ผู้พูดหรือผู้เล่าเรื่องจะมีอำนาจในการเล่าเรื่องนั้นๆ ตามที่ตัวเองต้องการ ในขณะที่ผู้ฟังทำได้เพียงรับสารจากผู้พูด
และในเรื่องสั้นนี้ นักเขียนเลือกให้ ‘ผม’ ผู้เป็นเพศชายเล่าเรื่อง และเพศหญิง (ตัวละครชื่อบี) ในเรื่องเป็นผู้ฟังหรือตอบ แสดงให้เห็นว่า ‘ผม’ มีอำนาจเหนือกว่าในฐานะของผู้เล่าเรื่อง
ความเป็นชายของ ‘ผม’ มาพร้อมกับเพศกำเนิดตามที่สังคมคาดหวัง และในเรื่องสั้นนี้ ‘ผม’ เป็นคนทำงาน อดทนและขยันอยู่ในบริษัทเครื่องใช้ไฟฟ้าแห่งหนึ่ง แต่ทว่าความเป็นชายกลับถูกสั่นคลอนเมื่อมีข่าวลือว่าภรรยาเล่นชู้กับผู้จัดการฝ่ายซื้อ
“ผมเครียดเรื่องนี้อยู่หลายเดือน กระทั่งวันหนึ่งเธอสารภาพความจริงดื้อๆ ไม่ต่างผู้ต้องหาเดินเข้ามอบตัว เธอขอย้ายไปอยู่กับผู้ชายคนนั้น จบความสัมพันธ์ลงง่ายๆ และเหมือนว่าจะจบลงด้วยดี” (น. 47)
ข้อความข้างต้น นอกจากความเป็นชายของ ‘ผม’ จะถูกสั่นคลอนเรื่องภรรยาเล่นชู้แล้ว เธอยังเป็นฝ่ายเลือกและตัดสินใจจากไปด้วย
ยิ่งเมื่อชายคนใหม่เป็นถึงผู้จัดการฝ่ายซื้อ จึงสะท้อนวิกฤตความเป็นชายที่ถูกความเป็นชายแบบเจ้าโลกซึ่งมีตำแหน่งสูงกว่ากดทับ โดย ‘ผม’ ไม่อาจโต้แย้ง เอาเรื่อง หรือฉุดรั้งเธอได้
ทั้งนี้ การ “จบความสัมพันธ์ลงง่ายๆ และเหมือนว่าจะจบลงด้วยดี” ยังสะท้อนความเป็นชายผู้พ่ายแพ้และยอมจำนนนในเกมความสัมพันธ์ที่ผมไม่ได้เริ่ม และเลือกที่จะหนีอีกด้วย
ซึ่งผมเห็นว่า เมื่อ ‘ผม’ ไร้อำนาจในสถานการณ์เช่นนี้ จึงเลือกตัดจบ ไม่เล่ารายละเอียดหรือลงลึกถึงปัญหา เพราะมิเช่นนั้นจะยิ่งเสียเชิงชาย
วิกฤตความเป็นชายวัยกลางคน
ในเรื่องสั้น ‘Alive’
นอกจากเรื่องภรรยาเล่นชู้ (สังเกตว่านักเขียนเลือกใช้คำนี้) ที่สั่นคลอน ‘ผม’ แล้ว แม้จะจบลงด้วยดีอย่างง่ายดายตามที่กล่าว แต่ผมก็ไม่สามารถอยู่สู้หน้าในที่ทำงานเดียวกันได้ จึงเดินเข้าหาฝ่ายบริหารเพื่อขอย้ายแผนก
แต่เมื่อเข้าพบฝ่ายบริหาร กลับไม่มีตำแหน่งตามที่ต้องการให้ ‘ผม’ ความเป็นชายจึงยิ่งถูกสั่นคลอน
และเมื่อ ‘ผม’ เสนอตัวเป็นลีดเดอร์ดูแลโปรเจ็กต์หนึ่ง กลับถูกประธานในที่ประชุมปฏิเสธ ทำให้ความเป็นชายของ ‘ ผม’ ยิ่งถูกกดทับในที่ทำงานจากชายเป็นใหญ่แบบเจ้าโลกอีกครั้ง ทั้งๆ ที่ผมพยายามเสนอตัวหรือเข้าแข่งขันเพื่อให้ได้มาซึ่งอำนาจ กระทั่งต้องย้ายออฟฟิศใหม่ไปอยู่ชานเมือง
ทำให้ ‘ผม’ พบว่าตัวเองประสบกับวิกฤตวัยกลางคนร่วมอีกด้วย
“เป็นไปไม่ได้เลยที่ผมจะหางานใหม่ที่เงินเดือนไม่น้อยกว่าเดิม ผมไม่ใช่เด็กรุ่นใหม่อย่างบี และผมหยุดพัฒนาศักยภาพตัวเองมานานแล้ว จ้างเด็กรุ่นใหม่ที่เก่งๆ เงินเดือนคงถูกกว่าพนักงานมากประสบการณ์ แก่ และเก่าค้างสต็อคเช่นผม” (น. 63)
ข้อความข้างต้น สะท้อนภาวะความคิดและอารมณ์หลังจากเกิดวิกฤตในชีวิตรุมเร้า โดยเฉพาะ ‘ไม่ใช่เด็กรุ่นใหม่’ หรือ ‘หยุดพัฒนาศักยภาพตัวเอง’ หรือ ‘แก่และเก่าค้างสต๊อก’ ที่ผมตระหนักรู้ ซึ่งมันจะนำไปสู่ความเปลี่ยนแปลง ปรับตัวของ ‘ผม’ ในประเด็นต่อไปอย่างไร
“แคคตัส” กับสัญลักษณ์ความมีชีวิต
ย้อนกลับไปเมื่อ ‘ผม’ ขอย้ายแผนกและได้ขึ้นไปทำงานที่ชั้น 11 พบกับบีและแคคตัสในกระถางวางอยู่ ซึ่งไม่รู้ว่าเป็นของใคร ‘ผม’ ดูจะหมกมุ่นกับมันหรือกำลังจะหาที่ยึดเหนี่ยว แต่ทว่าบีกลับต้องการลาออกแล้วหางานใหม่ ผมจึงต้องเบนความสนใจไปที่แคคตัส กับคุณสมบัติของมันที่จะช่วยเยียวยาใจ
ผมมองว่า การที่ ‘ผม’ ได้มาเจอบีและแคคตัส ซึ่งเป็นความสัมพันธ์รูปแบบใหม่ที่ต้องเปิดใจแล้ว และสิ่งใดสิ่งหนึ่งจะทำให้ ‘ผม’ กลับมามีชีวิตอีกครั้ง ทั้งการคบหากับบีในตอนท้าย หรือการเป็นผู้ดูแลแคคตัสไร้เจ้าของกระถางนั้น
สถานะความไร้เจ้าของนี้ ผมตีความว่ามันคือตัวตนที่ไม่ถูกมองเห็นหรือสนใจไยดีในที่ทำงาน เช่นเดียวกับ ‘ผม’ นั่นเอง
และนักเขียนก็ให้ความสำคัญกับสัญลักษณ์นี้อย่างยิ่ง จนผมอดคิดไม่ได้ที่จะเชื่อมโยงว่ามันคือเรื่องสั้นอัตชีวประวัติหรือไม่ หรือเป็นเพียงความบังเอิญที่อาจเคยรู้เห็นหรือเผชิญบางเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นกับชีวิตและในที่ทำงานแล้วนำมาประกอบสร้างเป็นเรื่องเล่าให้เกิดความสมจริง จนกลายเป็นความพร่าเลือนระหว่างเรื่องจริงกับเรื่องแต่ง จนเกือบจะแยกออกจากกันไม่ขาด
แต่ทว่าการจัดวางเรื่อง ‘แคคตัส’ ในบทเปิดเรื่อง กลางเรื่องที่อธิบายสายพันธุ์อย่างผู้รู้ และปิดเรื่องด้วยแคคตัส จึงสะท้อนความหมายที่แฝงนัยความอดทนและการปรับตัวทุกสภาพได้ดี เพราะ
“นาทีนั้นผมนึกถึงเจ้าแคคตัสขึ้นมา ย้ำกับตัวเองว่า อย่างไรเสียก็ต้องปรับตัว อยู่กับสถานการณ์ความเปลี่ยนแปลงนี้ให้ได้” (น. 58) หรือ “มันจะรอวันที่ฝนตกลงมา วันนั้นมันจึงจะงอกรากใหม่ และเจริญเติบโตต่อไป มันอดทนเพื่อจะมีชีวิตรอด และเตรียมพร้อมที่จะเติบโตเสมอเมื่อโอกาสมาถึง” (น. 60)
นอกจากจะใช้แคคตัสเป็นสัญลักษณ์เปรียบเทียบวิกฤตกับสถานการณ์ในชีวิต ‘ผม’ อย่างลงตัวแล้ว ยังต้องใช้ ‘น้ำ’ ในการเปลี่ยนผ่านเพื่อจะเจริญเติบโตและมีชีวิตรอดต่อไปอย่างมีนัยสำคัญทางวรรณกรรมด้วย เพราะน้ำมีอิทธิพลต่อชีวิตมนุษย์ตั้งแต่เกิดจนกระทั่งตาย
ทั้งนี้ ผมอยากชวนนักอ่านย้อนกลับไปในประเด็น ‘ความเป็นชายกับการเขียน’ อีกครั้งว่า ‘ผม’ เลือกที่จะจบเรื่องสั้นนี้ แบบมีความหวัง ให้ชีวิตสามารถผ่านวิกฤตได้ ทั้งเรื่องหน้าที่การงานและความสัมพันธ์กับบี ที่คล้ายจะเป็นการเริ่มต้นใหม่และต้องจบลงด้วยดี (ให้มันล้อกับความสัมพันธ์ของ ‘ผม’ กับภรรยา) ยิ่งแคคตัสงอกรากออกมาและยังผุดตาดอกนับสิบ เท่ากับว่าผมกลับมามีหรือยืนยันอำนาจเป็น ‘ผู้ควบคุมเรื่องเล่า’ อีกครั้ง
แล้วทำไม ‘ผม’ ถึงเลือกคบ ‘บี’ ผมตีความว่า ‘บี’ มีสถานะด้อยกว่า ‘ผม’ ทั้งวัยวุฒิและหน้าที่การงาน อีกทั้ง ‘บี’ ไม่ใช่ ‘เอ’ พยัญชนะตัวแรกในภาษาอังกฤษ หรืออาจจะตีความไปถึงเกรดของสินค้า (ระบบชายเป็นใหญ่มักให้ค่าผู้หญิงเป็นเหยื่อ หรือวัตถุ) อีกยังเธอเป็นคนที่สองที่เข้ามามีบทบาทในชีวิตของ ‘ผม’
หากนักอ่านสังเกต หลังจาก ‘บี’ ลาออกจากงาน แต่ทว่าทั้งสองยังติดต่อกันอยู่ “บีชวนผมไปกินข้าวเย็นด้วยกัน ผมนั่งคุยกับบี พิมพ์ไปพลางอมยิ้มไป มีความสุขอย่างบอกไม่ถูก” ยิ่งตอกย้ำ ‘ตัวตน’ และ ‘ความมีชีวิต’ ของผมที่กลับคืนมาอีกครั้ง และเมื่อผมถ่ายซองขาวและจำนวนเงินโบนัสให้บีดู หรือคิดว่า “บีคงมีใจให้ผมบ้างไม่มากก็น้อย” (น. 68) จึงสะท้อนความเป็นชายแท้ของ ‘ผม’ ซึ่งตอกย้ำความเป็นผู้มีอำนาจเหนือกว่า ขี้อวดและหลงตัวเอง
นอกจากนี้ ตัวละครเพศหญิงที่มีส่วนช่วยเหลือ ‘ผม’ ซึ่งจะมองข้ามไม่ได้คือพี่พร แม่บ้านคนใหม่ที่นำแคคตัสจากที่ทำงานเดิมกระถางนั้นมาให้ผมยังที่ทำงานใหม่ โดยนักอ่านจะเห็นความสัมพันธ์ของเรื่องราวชีวิต ‘ผม’ ภายใต้แนวคิดแบบชายเป็นใหญ่ ที่หลังจากภรรยาเล่นชู้ ‘ผม’ เลือกที่จะมีปฏิสัมพันธ์กับเพศหญิงที่ไม่สามารถมีอำนาจเหนือกว่าเพศชายหรือละเมิดสถานะคู่ตรงข้ามได้อีก
ดังนั้น การที่ ‘บี’ ตอบไลน์ ‘ผม’ และการที่พี่พรนำแคคตัสกระถางนั้นมาให้ มันได้ช่วยยืนยันว่าผมมีตัวตน (ใหม่) ด้วย
แล้วเรื่องสั้น ‘Alive’ เกี่ยวกับประเด็น ‘ออนไลน์’ อย่างไร ในตัวบทจะมีอยู่ 2 ส่วน คือ การเสิร์ชหาข้อมูลเรื่องดูแลและปลูกแคคตัสจากอินเตอร์เน็ต และหน้าที่การงานที่ผมรับผิดชอบเรื่องการขายที่เปลี่ยนจากหน้าร้าน มาเป็นการชำระเงินผ่านเคาน์เตอร์เซอร์วิส เพิ่มช่องทางจ่ายเงินด้วยบัตรเครดิต ผ่อนชำระได้ หรือโอนเงินผ่านบัญชีธนาคาร ผ่านระบบเพย์เมนต์ต่างๆ
โดยสะท้อนปรัชญาความเปลี่ยนแปลงในชีวิตของคนร่วมสมัย ที่ข้อมูล เนื้อหา ข่าวสารถูกสร้างสรรค์เพื่อสื่อสารกับกลุ่มเป้าหมายโดยตรงในโลกทุนนิยม เราจึงไม่อาจปฏิเสธได้ว่า พื้นที่ ‘โซเชียลเน็ตเวิร์ก’ เข้ามามีบทบาทให้ต้องเรียนรู้และปรับตัว เพื่อโอกาสความอยู่รอดหรือเจริญเติบโต
เอกสารอ้างอิง
ศิริ มะลิแย้ม (นามแฝง). (2569). “Alive”. ใน นักสร้างคอนเทนต์. นนทบุรี: แป้นพิมพ์, 41-68.
อรวรรณ ฤทธิ์ศรีธร. (2565). วิกฤตความเป็นชายในรวมเรื่องสั้น สนธยาสโมสร. เข้าถึงได้จาก : //so06.tci-thaijo.org/index.php/wiwitwannasan/article/view/257006
