บทความพิเศษ | จักรกฤษณ์ สิริริน
ความกลัวตาย
ในมุมมองของ “เอพิคิวรัส” (Epicurus) “ความกลัว” ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของมนุษย์ คือ “ความกลัวตาย”
“ความกลัวตาย” มี 2 แง่มุม
แง่มุมแรก คือความเชื่อดั้งเดิม ที่เชื่อมโยง “ความตาย” เข้ากับ “การพิพากษาในโลกหน้า”
ส่วนอีกแง่มุมหนึ่ง คือ “ความตายในตัวมันเอง”
“ความตายในตัวมันเอง” คือช่วงเวลาแห่งการสิ้นลมหายใจ และสภาวะที่เราต้องเผชิญหน้า เมื่อความตายมาเยือน
ในมุมมองของ “เอพิคิวรัส” ก็คือ อันที่จริงแล้ว เราไม่มีสิ่งใดที่จะต้องหวาดกลัว โดยเขาได้นำเสนอเหตุผลที่น่าสนใจหลายประการ เพื่อให้เราคล้อยตาม
เริ่มต้นด้วยสมมุติฐานที่ว่า “ความกลัวตาย” ไม่ได้เกิดขึ้นจากแหล่งกำเนิดทางอารมณ์เพียงอย่างเดียว แต่ยังพึ่งพาชุดความเชื่อเกี่ยวกับสิ่งที่จะทำร้ายเราเมื่อเราตายไปแล้ว
ซึ่งตรงกันข้ามกับความเชื่อดั้งเดิมในยุคสมัยของ “เอพิคิวรัส” ที่เชื่อว่า ผู้ที่ตายไปแล้วจะยังคงมีชีวิตอยู่ต่อไปหลังความตาย ซึ่งอาจจะในรูปแบบของวิญญาณที่เป็นอมตะ
ทว่า “เอพิคิวรัส” กลับกล่าวว่า จุดจบของชีวิต ก็คือจุดจบของทุกสรรพสิ่ง และเมื่อคุณตายไปแล้ว จะไม่มีอะไรหลงเหลือความเป็นตัวคุณอีกต่อไป
สิ่งที่ดึงดูดให้ “เอพิคิวรัส” ยึดมั่นในความเชื่อที่ว่า ความตายของร่างกายคือจุดจบของเรา คือความศรัทธาของเขาต่อลัทธิวัตถุนิยม
ซึ่งเป็นแนวคิดที่ว่า “สสาร” หรือสิ่งของทางกายภาพ คือสิ่งเดียวที่มีอยู่ หรือสามารถมีอยู่ได้
ภายใต้ความเข้าใจโลกในลักษณะนี้ ร่างกายประกอบขึ้นจาก “สสาร” ดังนั้น เมื่อร่างกายตายลง จึงไม่มีวิญญาณ หรือไม่มีตัวตนใดๆ ที่จะสามารถหลบหนีออกจากร่างกาย และดำรงอยู่ต่อไปโดยแยกออกจากร่างกายได้
ด้วยเหตุนี้ ความคิด และการรับรู้ทั้งหมดจึงดับสูญลงอย่างสิ้นเชิงในวินาทีแห่งความตาย
ผลลัพธ์ของแนวคิดทั้งหมดนี้ก็คือ เราไม่จำเป็นต้อง “กลัวความตาย” เพราะเราจะไม่ได้อยู่ที่นั่นเพื่อสัมผัสประสบการณ์ของมันเมื่อมันเกิดขึ้นจริง
“เอพิคิวรัส” ได้อธิบายเรื่องนี้ไว้อย่างคมคายว่า “เมื่อเรายังอยู่ ความตายก็ไม่มี และเมื่อความตายมาถึง เราก็ไม่อยู่แล้ว”
วลีอันน่าจดจำนี้ ไม่เพียงแต่สะท้อนให้เห็นถึงความสิ้นสุด และความสมบูรณ์ของความตายเท่านั้น แต่ยังเน้นย้ำว่า เมื่อความตายคืบคลานเข้ามา เราจะไม่อยู่ที่นั่นเพื่อเผชิญหน้ากับมันอีกต่อไปแล้ว
เพราะความตายเป็นเพียงการสูญเสียความสามารถในการสังเกต และความรู้สึกนึกคิดเกี่ยวกับสิ่งใดสิ่งหนึ่ง และเพราะความตายไม่ใช่สิ่งที่ดำรงอยู่อย่างเป็นอิสระในตัวมันเอง ความตายเป็นเพียงป้ายกำกับสำหรับสภาวะที่เราหยุดการดำรงอยู่
การยุติการรับรู้ทางร่างกายของเรานี้ เชื่อมโยงอย่างสมเหตุสมผลเข้ากับทฤษฎีของ “เอพิคิวรัส” เกี่ยวกับ “ความสุข” และ “ความเจ็บปวด”
“เอพิคิวรัส” ระบุว่า เป้าหมายสูงสุดของชีวิตมนุษย์ คือ “การแสวงหาความสุข” และ “หลีกเลี่ยงความเจ็บปวด”
แม้ว่า 2 สิ่งนี้จะไม่ได้เกี่ยวข้องกับร่างกายแต่เพียงอย่างเดียว แต่ “การแสวงหาความสุข” หรือ “การได้รับความเจ็บปวด” เป็นประสบการณ์ที่เกิดขึ้นผ่านร่างกายเป็นส่วนใหญ่
และการตาย ก็คือการไม่สามารถรับรู้ถึง “ความสุข” หรือ “ความเจ็บปวด” ใดๆ ได้อีก
“ลูเครเชียส” (Lucretius) นักปราชญ์ชาวโรมัน ผู้สนับสนุนแนวคิดของ “เอพิคิวรัส” ในยุคต่อมา ได้นำเสนอข้อโต้แย้งที่เต็มไปด้วยจินตนาการมากมายเกี่ยวกับ “ความตาย”
ความกังวลเกี่ยวกับ “ความตาย” ที่คนกำลังจะตายได้เผชิญหน้าโดยตรงก็คือ ความเศร้าโศกที่เข้ามาในจิตใจ เมื่อพิจารณาถึงการสูญเสียเพื่อน และครอบครัว เมื่อเราตาย
นี่เป็นเรื่องที่คนกำลังจะตาย คิดถึงความเป็นอยู่ของผู้ที่กำลังไว้อาลัยให้เรา
“ลูเครเชียส” มองว่า ผู้ที่กำลังครุ่นคิดถึงความตายของตนเองควรตระหนักว่า เขาจะหลุดพ้นจากความเจ็บปวด และความกลัวทั้งหมดเมื่อเขาตายลง
ครอบครัว รวมถึงเพื่อนฝูงที่กำลังโศกเศร้าควรจะยินดีด้วยซ้ำ เนื่องจากผู้ตายได้รับการปลดเปลื้องจากความเป็นไปได้ใดๆ ที่จะต้องทนทุกข์ทรมาน
เพื่อทำให้เห็นภาพชัดขึ้น “ลูเครเชียส” ได้เปรียบเทียบ “ชีวิต” และ “ความตาย” กับ “งานเลี้ยง”
เพราะขณะที่เรากำลังรับประทานอาหารอยู่ในงานเลี้ยง คนส่วนใหญ่ไม่โศกเศร้า หรือรู้สึกสูญเปล่าที่ได้กินอาหาร และดื่มเครื่องดื่ม แม้เขาจะรู้ว่าในอีกไม่ช้างานเลี้ยงก็จะจบลง แต่เลือกที่จะสนุกไปกับมัน เช่นเดียวกับที่เราควรสนุกกับชีวิต
การเปรียบเทียบนี้สะท้อนให้เห็นภาพของการกิน และการมีความสุขกับ “งานเลี้ยง” ซึ่งเปรียบเสมือน “ชีวิต”
และการกลับบ้าน หรือกลับโรงแรม เพื่อที่จะนอนหลับหลังจาก “งานเลี้ยง” ก็เปรียบเสมือน “ความตาย”
“ลูเครเชียส” บอกว่า เวลาที่เหมาะสมในการสนุกกับงานเลี้ยงก็คือ ตอนที่ยังอยู่ในงานเลี้ยง และเมื่อถึงเวลาก็ต้องกลับไปนอน เมื่อเราล้มตัวลงนอนบนเตียง เราก็ไม่ได้ลุกขึ้นนั่งเพื่อปฏิเสธที่จะนอน เพียงเพราะงานเลี้ยงเลิกราไปแล้ว
แต่เรายอมรับอย่างเต็มใจ ว่าบัดนี้ถึงเวลาที่จะต้องนอนหลับ แม้ว่าการนอนหลับจะเป็นช่วงเวลาที่ความทรงจำเกี่ยวกับงานเลี้ยงจะเลือนหายไปจากเราก็ตาม
ในทำนองเดียวกัน เราก็ควรจะเต็มใจ และยินดีที่จะเข้าสู่ “การหลับใหลอย่างถาวร” เมื่อ “ความตายมาถึง”
เพราะนั่นคือเวลาที่เราต้องจากไปหลังจากใช้ชีวิตมาอย่างยาวนาน
นอกจากเรื่องงานเลี้ยงแล้ว “ลูเครเชียส” ยังนำเสนอข้อโต้แย้งเชิงเปรียบเทียบเรื่องความสมมาตร (The Symmetry Argument)
ชี้ให้เห็นว่า “ความตาย” นั้น เหมือนกับสภาวะก่อนการดำรงอยู่ของเรา เขาได้เปรียบเทียบ “สภาวะของความตาย” ว่าเป็นเหมือนภาพสะท้อนในกระจก โดยมีธรรมชาติเป็นผู้ถือกระจกบานนี้ขึ้นมา และสิ่งที่สะท้อนอยู่ในนั้นก็คือ “สภาวะก่อนที่เราจะเกิด”
ก่อนที่เราจะเกิด เราไม่มีปัญหา หรือความยากลำบากใดๆ ในโลก และเราก็ไม่ได้ใส่ใจกับสิ่งใดเลยเนื่องจากเรายังไม่มีตัวตน
ในทางกลับกัน ในปัจจุบัน เราก็ไม่ได้รู้สึกทุกข์ร้อนกับการที่เราไม่มีตัวตนก่อนหน้านี้ เพราะเราเคยอยู่ในสภาวะตอนที่เรายังไม่เกิดมาก่อน
เมื่อเราตายไป เราก็ไม่ควรจะต้องกังวลเกี่ยวกับความตาย เช่นเดียวกับที่เราไม่กังวลเกี่ยวกับช่วงเวลาก่อนการเกิดของเรา
ในแง่นี้ จึงมีความสมมาตรระหว่างช่วงเวลาก่อนการดำรงอยู่ และช่วงเวลาแห่งความตายของเรา ทั้งสองสภาวะนี้มีความเหมือนกันทุกประการ สภาวะทั้งสองนี้ไม่ใช่สิ่งเลวร้าย
ดังนั้น เราจึงไม่ควร “กลัว” หรือ “ให้ความสำคัญ” กับ “ความตาย” เช่นเดียวกับกรณีของ “สภาวะก่อนการเกิด” ของเรา
แม้ว่าข้อโต้แย้งของ “ลูเครเชียส” เกี่ยวกับความตายอาจจะดูย้อนแย้งอยู่บ้าง แต่มันก็ยังสามารถให้การปลอบประโลมใจแก่ใครก็ตามที่เชื่อเรื่องวิญญาณอมตะ แต่ต้องการที่จะเผื่อใจไว้
นั่นคือ แม้ว่าวิญญาณจะไม่เป็นอมตะ และแท้จริงแล้วความตายคือจุดจบของเรา แต่นี่ก็ไม่ได้สร้างความเสียหายใดๆ ให้กับเราเลย เพราะเราจะไม่อยู่ที่นั่นเมื่อความตายมาปรากฏตัวในท้ายที่สุด
ปรัชญาทั้งหมดนี้จึงเป็นเสมือนเครื่องมือทางความคิด ที่ช่วยปลดปล่อยมนุษย์ให้มีอิสระจากการถูกพันธนาการด้วยความหวาดกลัว
นำไปสู่การใช้ชีวิตอย่างสงบสุข และเห็นคุณค่าของเวลาแห่งการมีชีวิตอยู่อย่างแท้จริง
