ยุทธบทความ | สุรชาติ บำรุงสุข
50 ปี 6 ตุลา (10)
หากดวงใจฉันมีปีกบิน
“หากดวงใจฉันมีปีกบิน
เหลิงลอยเมฆินทร์ได้ดังฝัน
จะอยู่ไหนไม่เคยหวั่น
ฉันบินไปพลันอยู่ใกล้เธอ…”
เพลง “หากดวงใจฉันมีปีกบิน” (2519)
อย่าเพิ่งแปลกใจนะครับ ที่คำขึ้นบทความในครั้งนี้ไม่ใช่วลีทางการเมืองหรือคำทางด้านความมั่นคง หากแต่เป็นเนื้อเพลงโรแมนติกหวานๆ ที่ออกอากาศเป็นเพลงฮิตในปี 2519 ตรงกับปีที่เกิดเหตุการณ์ 6 ตุลาฯ พอดี
ผมขอหยิบเอาเพลงนี้มาไม่ใช่เพราะเพลงออกอากาศในปี 2519 เท่านั้น หากแต่เป็นเสียงเพลงที่ลอยลมเข้ามาในที่คุมขังเราเสมอ จนทุกครั้งที่ผมได้ยินเพลงนี้ก็มักจะหวนคิดถึง “ชีวิตในแดนพิเศษ” ที่เป็นนิวาสสถานของพวกเราชาว 6 ตุลาฯ … ในช่วงเย็นๆ ที่เรา “ขึ้นขัง” (ภาษาในบางขวางคือ การกลับเข้าห้องขัง) บรรยากาศในบางขวางนั้นเงียบสงบมากๆ เงียบจริงๆ จนเรามักจะได้ยินเสียงวิทยุจากภายนอกลอยเข้ามาอย่างชัดเจน
ในทางภูมิศาสตร์ พื้นที่ตัวแดนพิเศษอยู่ติดกับเรือนจำจังหวัดนนทบุรี และพวกเราสามารถมองเห็นตึกที่เรียงรายอยู่ภายนอกอย่างชัดเจน แม้จะเป็นแผ่นฟ้าเดียวกัน แต่แนวกำแพงและป้อมรักษาการณ์ที่ขวางอยู่ บ่งบอกถึงสถานะของความเป็น “พื้นที่หวงห้าม” ของเราอย่างชัดเจน แต่แนวกำแพงเหล่านี้กลับไม่สามารถจำกัดการเดินทางของเสียงเพลงได้แต่อย่างใด
ผมเข้าใจว่าเพลง “หากดวงใจฉันมีปีกบิน” ที่ต้นฉบับขับร้องโดย “คุณจิตติมา เจือใจ” นั้น คงเป็นเพลงฮิตในปี 2519 เพราะเพลงถูกเปิดออกอากาศบ่อยๆ ในขณะนั้น จนผมคุ้นกับเนื้อร้องและทำนอง ต้องขอขอบคุณทั้งผู้ประพันธ์เพลงและผู้ร้อง เนื่องจากเนื้อร้องนั้นดูจะสอดรับกับชีวิตพวกเราในเวลานั้นเป็นอย่างยิ่ง อันทำให้ผมมีความรู้สึกกับเพลงนี้ทุกครั้งที่ได้ยินจนแม้ในเวลาปัจจุบัน
อย่ารู้สึกแปลกใจที่ผมไม่ได้หยิบเพลงฝ่ายซ้ายเปิดบทความนะครับ เพราะไม่มีใครเปิดเพลงฝ่ายซ้ายให้เราได้ยินอย่างแน่นอน ดังนั้น สำหรับผมแล้ว เพลงนี้จึงเป็น “ความทรงจำในเดือนตุลาฯ” อีกแบบ
จากสามย่าน สู่บางขวาง
ที่ขอหยิบเอาความทรงจำจากเสียงเพลงลอยลมที่เข้ามาในแดนเรามาเป็นประเด็นนั้น เป็นเพราะนักโทษการเมืองในทุกประเทศมักมีความทรงจำกับชีวิตของการถูกจับกุมคุมขังทุกคน เพราะด้วยเงื่อนไขของความเป็นนักโทษการเมืองนั้น ย่อมมีสถานะของความเป็น “ฝ่ายตรงข้ามรัฐ” ในทางการเมืองอย่างแน่นอน จึงทำให้ต้องได้รับการปฏิบัติจากรัฐในลักษณะที่แตกต่างจากนักโทษตามปกติ ด้วยเหตุผลของการยืนตรงข้ามกับรัฐ
ในทางกฎหมายระหว่างประเทศ นักโทษการเมืองได้รับความคุ้มครองทางกฎหมาย เนื่องจากการถูกคุมขังมาจากเหตุผลจากความแตกต่างของ “ความคิดทางการเมือง” กับฝ่ายรัฐเป็นประเด็นหลัก จนทำให้มีคำเรียกนักโทษในกรณีนี้ว่าเป็น “นักโทษของสำนึกมโนธรรม” (Prisoner of Conscience)
อย่างไรก็ตาม ฝ่ายรัฐในทุกประเทศมักจะมองนักโทษการเมืองด้วยความเคลือบแคลงใจ หรือมองด้วย “แว่นความมั่นคง” ว่า นักโทษเช่นนี้ “น่ากลัว” กว่าอาชญากรที่ก่อเหตุร้ายหลายเท่า เนื่องจากนักโทษเหล่านี้ถูกสร้างภาพจากฝ่ายรัฐตั้งแต่ก่อนถูกจับแล้วในฐานะของการเป็น “ตัวร้าย” ทางการเมือง
พวกเราที่เป็นผู้ถูกจับกุมในคดี 6 ตุลาคม 2519 นั้น ในเบื้องต้นจึงถูกคุมขังใน 3 แห่ง คือ 1) ชุดกรรมการศูนย์นิสิตฯ และชมรมละคร ที่เดินทางไปพบนายกรัฐมนตรีจำนวน 6 คนนั้น ถูกคุมขังที่เรือนจำกลางบางขวาง จังหวัดนนทบุรี 2) กรรมการศูนย์นิสิตฯ ผู้ปฏิบัติงาน และผู้ถูกจับกุมอีกส่วน รวม 10 คน อยู่ที่โรงเรียนพลตำรวจ บางเขน และ 3) กรรมการศูนย์นิสิตฯ ที่เป็นผู้หญิง และผู้ปฏิบัติงานในมหาวิทยาลัยอีกท่านที่เป็นผู้หญิง รวม 2 คน ถูกขังที่ทัณฑสถานหญิง ลาดยาว
จำนวนพวกเราที่เป็นผู้ต้องหาในคดี 6 ตุลาฯ จึงมีจำนวนรวมทั้งหมด 18 คน หรือที่การเคลื่อนไหวในต่างประเทศเรียกพวกเราว่า “The Bangkok 18” และต่อมามีการจับกุมเพิ่มอีก 1 คน จึงทำให้ในคดีนี้มีผู้ต้องหารวมเป็น 19 คน และเป็น “The Bangkok 18+1” และนักศึกษาที่ถูกจับเพิ่มมาถูกนำตัวขึ้นศาลพลเรือน ในขณะที่พวกเราทั้งหมด 18 คนขึ้นศาลทหาร เพราะถือเป็น “คดีความมั่นคง” แม้พวกเราจะถูกจับก่อนการยึดอำนาจและการประกาศกฎอัยการศึกก็ตาม
เนื่องจากพวกเราแยกที่คุมขังเป็น 3 ส่วน จึงอาจมีชีวิตและเรื่องราวเป็นของตนเองแตกต่างกันออกไป ดังนั้น ในบทความนี้จึงอยากขอกล่าวเฉพาะส่วนของเรื่องราวของพวกผมที่มีชีวิตในบางขวาง
วิทยาลัยการเมืองบางขวาง
เรือนจำกลางบางขวางโดยชื่อก็บ่งบอกถึงสถานะที่ชัดเจนของความเป็น “เรือนจำกลาง” สถานที่แห่งนี้เป็นเรือนจำของ “คดีมหันตโทษ” และเกี่ยวข้องกับนักโทษการเมืองไทยมาตั้งแต่ยุคหลัง 2475
การถูกนำคดีขึ้นศาลหลังจากการฝากขังแรกครบ 7 วัน พวกเราทั้งหกจึงถูกส่งตัวเข้าเรือนจำตามข้อกำหนดทางกฎหมายในวันที่ 12 ตุลาคม และอย่างนึกไม่ถึง พวกเราถูกส่งไปที่บางขวาง… ความคิดแบบโลกสวยที่ยังหวังว่า เดี๋ยวตำรวจคงปล่อยตัวพวกเรากลับบ้านนั้น จบลงโดยสิ้นเชิง
ผลของการเดินทาง “จากจุฬาฯ สู่บางขวาง” ทำให้ผมล้อว่าเป็นเสมือน พวกเรา “รับทุน” จากรัฐบาลธานินทร์ กรัยวิเชียร มาเข้าศึกษาหลักสูตรพิเศษใน “วิทยาลัยการเมืองแห่งบางขวาง” หรือ “Bang Kwang College of Politics” ซึ่งนักโทษการเมืองไทยในอดีตล้วนต้องผ่านชีวิตที่บางขวางแทบทั้งสิ้น
การเข้าบางขวางต้องมี “พิธีกรรมรับน้องใหม่” ซึ่งอาจจะเป็นการปรามพวกเรา เพราะเจ้าหน้าที่รัฐมักกลัวจากภาพลักษณ์ที่ถูกสร้างมาก่อนว่า ผู้นำนักศึกษาจะเข้ามา “ปลุกระดม” ในคุก หรือมองเป็น “พวกอนาธิปไตย” จึงต้องดำเนินการในเบื้องต้น ในอีกด้านอาจเป็นเพราะเราเข้ามาอยู่ในเรือนจำอย่างเต็มตัวแล้ว
ชีวิต “นักโทษใหม่” เริ่มต้นด้วยการเปลี่ยนชุด และนำทรัพย์สินทุกอย่างออกจากตัว นับจากนี้ เราจะอยู่ในชุดนักโทษสีน้ำตาลอ่อน เรียกว่า “ชุดลูกวัว” และตามมาด้วยพิธีกรรมสำคัญคือ การ “ตีตรวน” เพื่อบอกถึงการเป็นนักโทษในคดีอุกฉกรรจ์ เพราะถ้าไม่ใช่ในคดีอุกฉกรรจ์แล้ว จะไม่ถูกตีตรวน… พวกเราถูก “ตีตรวนกลาง” (คือตรวนเหล็ก size M)
ตรวนคือสายโซ่เหล็กที่คล้องข้อเท้าของเราไว้ทั้ง 2 ข้าง ดังนั้น ชีวิตแรกของพวกเราในบางขวางจึงเริ่มต้นด้วยการต้องเรียนรู้ที่จะใช้ชีวิตอยู่กับตรวนตลอดทั้งวันทั้งคืน รวมทั้งเวลานอน เวลาอาบน้ำ ทางเรือนจำจึงส่งพี่นักโทษเข้ามาสอนวิธีเปลี่ยนเสื้อผ้าผ่านตรวน เพื่อเตรียมชีวิตเราที่จะต้องอยู่กับสิ่งนี้ และต้องเรียนรู้อีกประการที่จะต้องรับประทาน “ข้าวแดง” ที่เราอาจจะไม่คุ้นเคยมาก่อนในการหารับประทานในยุคนั้น
ต่อมาเมื่อถึงวันปิยมหาราช ทางเรือนจำมีคำสั่งให้ปลดตรวนพวกเรา… จำได้ว่าพอเอาตรวนออกแล้ว ยืนขาสั่น เพราะไม่ชิน ทั้งที่อยู่ในสภาพนั้นเพียง 12 วัน แต่ถ้าต้องถูกนำตัวไปขึ้นศาล หรือนำตัวไปสอบสวนเพิ่มเติมในส่วนของตำรวจ เราจะออกจากเรือนจำด้วยเครื่องแบบเต็มยศคือ ชุดนักโทษพร้อมตรวน ซึ่งพี่นักโทษที่ตีตรวนกระซิบบอกว่า เขาเลือก “ตรวนเล็ก” ให้ เพราะจะไม่หนักขา
ในขณะนั้น พวกเราชาวบางขวางจึงเป็นผู้ต้องหาชุดเดียวที่ไปศาลทหารใน “ชุดนักโทษใส่ตรวน” … วันนั้น ผมเดินขึ้นบันไดศาลทหารที่กระทรวงกลาโหมไม่ลำบากมากนัก เพราะใส่แค่ตรวนเล็ก และเราพอคุ้นเคยแล้ว แต่ภาพที่ปรากฏออกสู่เวทีสากลน่าจะมีผลกระทบกับรัฐบาลไทยในขณะนั้นอย่างมาก การไปศาลทหารครั้งต่อๆ มาเราจึงถูกสั่งให้ออกไปศาลด้วยชุด “นักเรียนมัธยม” คือการเกงขาสั้นสีเข้มและเสื้อเชิ้ตสีขาว
ด้วยความขอบพระคุณ
ความทรงจำที่สำคัญอีกส่วนเป็นเรื่องเหลือเชื่อที่ตัวแทนของรัฐบาลประธานาธิบดีจิมมี คาร์เตอร์ เข้ามาเยี่ยมพวกเราถึงในที่คุมขัง ซึ่งน่าจะเป็นผลของการเคลื่อนไหวของกลุ่มต่างๆ ที่คอยช่วยเหลือเราในเวทีสากล เนื่องจากนโยบายต่างประเทศของสหรัฐขยับตัวออกจาก “นโยบายต่อต้านคอมมิวนิสต์” ไปสู่ “นโยบายด้านสิทธิมนุษยชน” ซึ่งการปรับนโยบายของทำเนียบขาวได้กลายเป็นแรงปะทะโดยตรงกับนโยบายภายในของรัฐบาลไทยในช่วงปี 2519-2520 ที่มีลักษณะ “ขวาสุด”
อีกเรื่องที่เป็นความทรงจำที่ต้องขอบคุณอย่างมากคือ การมาเยี่ยมทั้งจากญาติของเราแต่ละคนและเพื่อนฝูง ที่มาเยี่ยมพร้อมทั้งขนม อาหาร และข่าวสาร รวมทั้งพยายามส่งข่าวสารบ้านเมืองด้วยการส่งข้าวมันไก่ 1 ห่อที่มีหนังสือพิมพ์ห่อไว้ถึง 5-6 ชั้น จนผู้คุมที่ตรวจของหัวเราะในความพยายามนี้
ผู้คนอีกส่วนที่พวกเราต้องรำลึกด้วยความขอบพระคุณอย่างมากเสมอคือ บรรดาพี่ๆ ทนายที่อาสาเข้ามาเป็น “กองทัพทนาย” ในคดี 6 ตุลาฯ โดยมีพี่ทองใบ ทองเปาด์ เป็นหัวหน้าคณะ และมีการจัดทีมทนายที่ดูพวกเราเป็นการเฉพาะแต่ละคน จำได้ดีว่าพวกเราแต่ละคนจะมีทนายประกบเรา 4-5 คน
อย่างไรก็ตาม แม้ชีวิตในบางขวางดำเนินไปอย่างเนิบนาบ แต่ชีวิตการเมืองภายนอกดูจะมีความผันผวนอย่างมาก แล้วก็ปะทุออกด้วยการรัฐประหารในวันที่ 26 มีนาคม 2520 ทั้งที่รัฐประหาร 6 ตุลาคม 2519 เพิ่งจะผ่านไปเพียง 6 เดือนเท่านั้น แต่ไม่ประสบความสำเร็จในการยึดอำนาจ
การรัฐประหารที่ล้มเหลวจบลงด้วยราคาแพงเสมอ… ผู้นำรัฐประหารทั้งหมด รวมทั้งผู้นำทหารจากกองพันทหารราบจากกาญจนบุรีที่ถูกจับ ถูกส่งเข้ามาอยู่ร่วมกับพวกเราในบางขวาง ซึ่งต่อมา พล.อ.ฉลาด หิรัญศิริ หัวหน้าถูกยิงเป้า อันเป็นเรื่องที่น่าตกใจสำหรับพวกเรา เพราะในช่วงเวลานั้น พล.อ.ฉลาดอยู่กับพวกเราจนคุ้นเคยกัน
ชีวิตนักโทษการเมืองในบางขวางหลังการมาของกลุ่มทหาร 26 มีนาฯ มีความคึกคักอย่างมาก เพราะส่วนหนึ่งพวกพี่ๆ ที่มา เป็น “สายคุมกำลัง” (ไม่ใช่ “สายคุมม็อบ” แบบพวกเรา) และอีกส่วนมี “เครือข่าย” การเมืองเต็มไปหมด… ข้อมูลข่าวสารต่างๆ ไหลเข้ามาในบางขวางอย่างน่าตื่นเต้น เพราะข่าวหลายชิ้นน่าตื่นเต้นไปกับความอยู่รอดของรัฐบาลในอนาคต ข่าวเหล่านี้สะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างทหารกับรัฐบาลที่ตกต่ำลงอย่างมาก
รัฐศาสตร์ภาคปฏิบัติ
นักเรียนรัฐศาสตร์อย่างผมได้มีโอกาสเรียนรู้ “การเมืองภาคปฏิบัติ” จากพี่ๆ ทหาร โดยเฉพาะพวกพี่ๆ เชื่อว่าอีกไม่นาน และไม่น่าเกินปี 2520 พวกเขาจะได้เดินออกจากบางขวาง และมีคำสัญญาในฐานะนักโทษการเมืองด้วยกันว่า “พี่ออกไปก่อน แล้วจะเอาพวกเราออกตามไปด้วย”
ในที่สุด หลังรัฐประหารตุลาคม 2520 ก็มีการผลักดันให้นิรโทษกรรมคณะรัฐประหาร 26 มีนาฯ … จริงอย่างที่พี่เขาบอกกับผมว่า พวกเขาจะออกจากเรือนจำก่อนสิ้นปี และดังที่พี่เขาพูดติดตลกกับผมว่า “ถ้าพี่ไม่ได้ออก พวกที่อยู่ข้างนอกจะได้มาอยู่กับพวกเราในบางขวาง”
หลังรัฐประหาร 2520 ชีวิตของนักโทษการเมืองผ่อนคลายมากขึ้น และยิ่งหลังการนิรโทษกรรมคดี 26 มีนาฯ แล้ว ชีวิตพวกเราสะดวกสบายมากขึ้นอย่างชัดเจน ในที่สุดนิรโทษกรรมในคดี 6 ตุลาฯ ก็เกิดขึ้นจริง… ผมได้รับประกาศนียบัตรจบการศึกษาจาก “วิทยาลัยการเมืองแห่งบางขวาง” ในวันที่ 16 กันยายน 2521!
