Blue Gentrification พื้นที่ริมน้ำย่านเมืองเก่ากรุงเทพฯ (2)
พื้นที่ระหว่างบรรทัด | ชาตรี ประกิตนนทการ
Blue Gentrification
พื้นที่ริมน้ำย่านเมืองเก่ากรุงเทพฯ (2)
ปัจจุบัน พื้นที่ริมน้ำในเมือง ไม่ว่าจะเป็นแม่น้ำ คูคลอง ท่าเรือเก่า มีความสำคัญมากขึ้นเรื่อยๆ ต่อการพัฒนาเมือง แต่ประเด็นที่น่าสนใจคือ ผลกระทบที่เกิดขึ้นมิได้มีเฉพาะเพียงด้านบวก ไม่ว่าจะเป็นการฟื้นฟูสภาพสิ่งแวดล้อมริมน้ำ เพิ่มพื้นที่พักผ่อนหย่อนใจ การท่องเที่ยว การคมนาคม และการลงทุน
แต่ในอีกด้าน มันกลับส่งผลกระทบเชิงลบที่ทำให้มูลค่าอสังหาริมทรัพย์ริมน้ำสูงขึ้นมหาศาล พื้นที่ถูกเปลี่ยนสภาพเอื้อต่อวิถีชีวิตแบบคนชั้นกลางขึ้นไป จนทำให้คนที่อยู่อาศัยในพื้นที่เดิม โดยเฉพาะกลุ่มเปราะบางทางสังคมและเศรษฐกิจ ไม่สามารถอยู่ต่อได้และต้องย้ายออก (displacement)
หลายกรณีนำไปสู่การจำกัดการเข้าถึงพื้นที่ริมน้ำสาธารณะเพราะพื้นที่ถูกปล่อยให้นายทุนเช่าระยะยาวเพื่อนำไปพัฒนาโครงการทางเศรษฐกิจ
ปรากฏการณ์นี้ที่พบเห็นมากขึ้นในเมืองต่างๆ ทั่วโลก วงวิชาการปัจจุบันเริ่มนิยามสิ่งนี้ว่า Blue Gentrification
(แปลไทยอย่างง่ายๆ คือ “กระบวนการแปลงพื้นที่ริมน้ำให้เป็นของชนชั้นกลาง”)
ในอดีต คำนี้มักถูกรวมอยู่ภายใต้กรอบคิดที่กว้างกว่า เช่น Green Gentrification หรือ Environmental Gentrification
แต่ในช่วงทศวรรษที่ผ่านมา เริ่มมีการพัฒนาแนวคิดและใช้ Blue Gentrification เพื่ออธิบายกระบวนการดังกล่าวอย่างจำเพาะมากขึ้น
(ประเด็นนี้ดูเพิ่มในบทความ Do We Need the Concept Blue Gentrification? A systematic literature review on water-related gentrification processes โดย Julius Niklas Becker และคณะ)
Blue Gentrification มักถูกซ่อนแปลงและแฝงเคลือบเปลือกนอกในนามของ “การฟื้นฟูพื้นที่ริมน้ำ” แต่แท้จริงแล้ว เนื้อแท้ภายในคือการปรับพื้นที่เพื่อตอบสนองนโยบายแบบเสรีนิยมใหม่ โดยรัฐมักเข้ามาทำหน้าที่เป็นตัวเริ่มกระตุ้นผ่านการทำโครงสร้างพื้นฐานริมน้ำ เช่น ทางเดินเลียบแม่น้ำ เขื่อนกันตลิ่งกัดเซาะ สวนสาธารณะริมน้ำ โดยหวังผลที่ตามมาทางเศรษฐกิจเป็นหลัก ผ่านการลงทุนของนายทุนที่มองเห็นช่องทางการพัฒนาพื้นที่จากการมาถึงของโครงสร้างพื้นฐานใหม่ๆ
Gentrification สายพันธุ์สีน้ำเงินนี้ได้สร้างสภาวะที่ซ้อนทับและกลืนไม่เข้าคายไม่ออกระหว่างการสร้าง “เมืองน่าอยู่” ที่น้ำสะอาด ปราศจากมลพิษ และสวยงามน่ามอง
กับการสร้างความไม่เท่าเทียมทางสังคมต่อการใช้สอยและเข้าถึงพื้นที่ริมน้ำ ไปจนถึงการเบียดขับคนจนเมืองให้ออกจากพื้นที่ (ในแง่นี้ ไม่ต่างนักจาก Green Gentrification) และสร้างความเหลื่อมล้ำของการใช้งานพื้นที่เมืองให้ถ่างกว้างออกไปมากยิ่งขึ้น
รูปแบบที่สำคัญอย่างหนึ่งของ Blue Gentrification ในเมือง มักเกิดในพื้นที่ริมน้ำที่มีการเปลี่ยนผ่านจากพื้นที่การผลิตไปสู่พื้นที่การบริโภค
ในอดีต พื้นที่ริมน้ำในเมืองเป็นจำนวนมากคือพื้นที่ที่ถูกพัฒนาขึ้นเพื่อตอบสนองการผลิตแบบอุตสาหกรรม (โรงงาน โกดัง ท่าเรือ ฯลฯ) แต่เมื่อเกิดกระบวนการยกแยกอุตสาหกรรมออกจากเขตเมืองชั้นในอย่างกว้างขวางตั้งแต่ราวทศวรรษที่ 2520 เป็นต้นมา โดยเฉพาะในเมืองท่า (เมืองเก่ากรุงเทพฯ ก็ประสบชะตากรรมในลักษณะเช่นนี้ในเวลาต่อมาราวกลางทศวรรษ 2530) พื้นที่ริมน้ำเหล่านี้ก็ถูกปล่อยทิ้งให้ว่างเปล่า
เมื่อเวลาผ่านไป พื้นที่เหล่านี้เริ่มย้อนกลับมาได้รับความสนใจอีกครั้ง ถูกเปลี่ยนเป็นที่อยู่อาศัยใหม่สำหรับชนชั้นกลาง และพื้นที่เชิงพาณิชย์ใหม่ๆ ทั้งการค้าปลีก การบริการ และอุตสาหกรรมวัฒนธรรม เพื่อรองรับผู้พักอาศัยและผู้มาเยือนที่มีฐานะดีขึ้น
Jannes Willems และคณะ เสนอประเด็นน่าสนใจในงาน Blue Gentrification : Water as a Resource and Risk in Urban Transformation ว่า หลายเมืองใช้พื้นที่ริมน้ำเป็นกลยุทธ์สร้างการเติบโตของเมือง ด้วยการทำให้พื้นที่กลายเป็นสินค้า ผ่านการสร้างแบรนด์เมือง อาทิ อิสตันบูล โคเปนเฮเกน และสิงคโปร์ ไปจนถึงเมืองชายฝั่งในมายอร์ก้าหรือนิวซีแลนด์
ในกลยุทธ์เหล่านี้ “น้ำ” ถูกนำเสนอในฐานะปรากฏการณ์ที่ส่งเสริมความคึกคักและความทันสมัยของเมือง และร่วมสร้างภูมิทัศน์ใหม่ของการบริโภคที่พุ่งเป้าไปที่กลุ่มผู้มีรายได้สูง ย่านคลองและริมน้ำในเมืองต่างๆ ถูกเปลี่ยนให้เป็นจุดสำคัญทางวัฒนธรรมและย่านท่องเที่ยว สวนสาธารณะ ร้านกาแฟ ทางเดินริมแม่น้ำ ที่น่าดึงดูดใจ
ยิ่งไปกว่านั้น การเปลี่ยนพื้นที่ให้เป็นสินค้ายังนำไปสู่อุตสาหกรรมวัฒนธรรมใหม่ๆ เช่น พิพิธภัณฑ์ใหม่ในโกดัง และการใช้งานเชิงพาณิชย์ เช่น กังหันน้ำที่กลายเป็นบาร์ และขบวนพาเหรดทางคลอง เป็นต้น
Blue Gentrification ยังซ่อนตัวอย่างแนบเนียนผ่านแนวคิด การฟื้นฟูระบบนิเวศ (ecological restoration) โดยรัฐและภาคเอกชนมักจะเข้ามาทำโครงการบำบัดแหล่งน้ำที่สกปรกให้สะอาดจนกลายเป็นทัศนียภาพทางน้ำที่เอื้อต่อกิจกรรมที่ชนชั้นกลางชื่นชอบ
เช่น การสร้างกิจกรรมพายเรือแคนูภายหลังโครงการทำความสะอาดร่องน้ำ (bayous) ในเมืองนิวออร์ลีนส์ สหรัฐอเมริกา
นอกจากนี้ งานศึกษาชิ้นดังกล่าวยังชี้ให้เห็นว่า กระบวนการ Blue Gentrification มีแนวโน้มที่จะเกิดขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ เมื่อโครงการฟื้นฟูสิ่งแวดล้อมที่มีการปรับปรุงทางทัศนียภาพในพื้นที่ที่ชัดเจน (สวยงาม) และส่งผลทำให้สามารถเข้าถึง “น้ำ” ได้ดีขึ้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งหากอยู่ใกล้พื้นที่ที่มีผู้คนพลุกพล่าน คุณสมบัติเหล่านี้จะช่วยดึงดูดความสนใจจากกลุ่มทุนเอกชน เจ้าหน้าที่รัฐ และผู้อยู่อาศัยกลุ่มใหม่
นอกจากมิติของการสร้างภูมิทัศน์ที่สวยงามแล้ว สิ่งที่ไม่อาจละเลยได้อีกข้อในการทำความเข้าใจ Blue Gentrification คือ มิติของ “ความเสี่ยง” (Risk) โดยเฉพาะในเมืองที่เผชิญวิกฤตน้ำท่วม กระบวนการนี้จะไม่ได้เกิดจากการทำให้พื้นที่สวยงามเพียงอย่างเดียว แต่จะทำงานผ่านวาทกรรมว่าด้วยการปรับพื้นที่เพื่อจัดการความเสี่ยง ผ่านการทำโครงสร้างพื้นฐานบางอย่าง เช่น เขื่อนคอนกรีตหรือแนวกั้นน้ำ
แม้ไม่อาจปฏิเสธได้ว่ารัฐมีเป้าหมายเพื่อการบรรเทาความเสี่ยงจากภัยพิบัติจริง แต่ก็ปฏิเสธไม่ได้เช่นกันว่าโครงสร้างพื้นฐานเหล่านี้ในบางกรณีได้ถูกใช้เป็นความชอบธรรมในการเข้ามาจัดการพื้นที่ และผลลัพธ์ของเทคโนโลยีการจัดการน้ำเหล่านี้ได้กลายสภาพเป็นเกราะกำบังทางการเมือง (ไม่ว่าจะโดยตั้งใจหรือเป็นผลพลอยได้ตามมาโดยไม่ตั้งใจก็ตาม) ที่เปิดทางให้เกิดการพัฒนาอสังหาริมทรัพย์ในพื้นที่ริมน้ำ และส่งผลสืบเนื่องไปสู่การผลักดันชุมชนดั้งเดิมให้ออกจากพื้นที่ไป
สิ่งนี้ได้ตอกย้ำถึงบทบาทสำคัญของรัฐในการเข้ามาเป็น “ผู้เล่นหลัก” ที่ทำหน้าที่หว่านหัวเชื้อเร่งปฏิกิริยา Blue Gentrification ให้เร็วขึ้นผ่านการลงทุนในโครงสร้างพื้นฐานด้านการจัดการน้ำขนาดใหญ่
ที่น่ากังวลคือ โครงการที่รัฐดำเนินการเหล่านี้มักใช้ “ความเชี่ยวชาญทางเทคนิค” ของวิศวกรและนักออกแบบเมืองมาเป็นเครื่องมือแห่งอำนาจในการผูกขาดความถูกต้อง เพื่อปิดปากและลดทอนเสียงคัดค้านของชุมชนดั้งเดิม
ในงานศึกษาอีกชิ้นที่น่าสนใจของ Nufar Avni และ Sarah Moser เรื่อง Mapping waterfront (re) developments in Southeast Asia : Speculation, entrepreneurial urbanism, and blue gentrification เสนอว่า ในช่วง 15 ปีที่ผ่านมา โครงการพัฒนาพื้นที่ริมน้ำในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ได้เพิ่มขนาดและความเร็วขึ้นอย่างมากทั้งในกัมพูชา ไทย มาเลเซีย ลาว เวียดนาม และเมียนมา
โดยพื้นที่ริมน้ำเหล่านี้กำลังตกเป็นเป้าหมายของการพัฒนาเมืองเชิงเก็งกำไรอย่างหนัก และกำลังเกิดปรากฏการณ์ Blue Gentrification อย่างที่ไม่เคยปรากฏมาก่อน
และสิ่งที่บทความนี้ชี้ให้เห็นคือ พื้นที่ริมน้ำในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มักเป็นที่อยู่อาศัยหนาแน่นของชุมชนแออัดที่ยากจน ซึ่งโครงการพัฒนาพื้นที่ริมน้ำทั้งหลายที่เกิดขึ้นมักนำไปสู่การไล่รื้อ การขับไล่ขนานใหญ่ และการบังคับโยกย้าย แม้แต่ในกรณีที่เป็นการถมที่ดินสร้างพื้นที่ริมน้ำขึ้นมาใหม่ (เช่นกรณีสิงคโปร์)
ผลกระทบต่อชุมชนชายขอบก็ยังมีมหาศาล ทั้งในแง่การสูญเสียที่อยู่อาศัยและการทำลายระบบนิเวศที่ส่งผลต่อวิถีชีวิตดั้งเดิม
จากทั้งหมดที่กล่าวมา ผมอยากเสนอว่า สังคมไทย ณ ปัจจุบัน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในพื้นที่ย่านเมืองเก่ากรุงเทพฯ กำลังเริ่มประสบปัญหานี้แล้ว เรากำลังเจอกับปรากฏการณ์ “การเดินหน้าลงน้ำอีกครั้งหนึ่งของกรุงเทพฯ” (ตามคำของ อ.พิชญ์ พงษ์สวัสดิ์) ซึ่งรัฐได้เข้ามาเป็นผู้เล่นหลักในเกมนี้
สมรภูมิการปรับปรุงพื้นที่ริมน้ำอย่างคลองโอ่งอ่าง คลองผดุงกรุงเกษม หรือโครงการทางเลียบแม่น้ำเจ้าพระยา ฯลฯ จะมีหน้าตาของความเหลื่อมล้ำซ่อนอยู่อย่างไร และเราจะทำความเข้าใจ Blue Gentrification ในบริบทแบบไทยๆ ได้อย่างไร เป็นประเด็นเร่งด่วนที่สังคมไทย โดยเฉพาะนักวิชาการด้านเมืองจำเป็นต้องเร่งศึกษาและทำการอธิบายมันอย่างจริงจัง (ไม่ต่างจากกรณี Green Gentrification ที่ผมเคยเสนอไปในคอลัมน์นี้แล้วเช่นกัน)
ภายใต้ภาพความสวยงามของพื้นที่ริมน้ำในย่านเมืองเก่ากรุงเทพฯ ที่กำลังถูกเนรมิตขึ้นใหม่มากมายและสร้างความตื่นเต้นให้กับคนเมืองอย่างมาก ผมอยากชวนคิดอีกด้านว่า ในหลายๆ โครงการดังกล่าว เราอาจกำลังถูกเปลือกนอกของการพัฒนาภายใต้ภาพสวยงามของการฟื้นฟูเมืองเข้ามาปิดบังความเป็นจริงอันโหดร้ายของเมืองที่กำลังทิ้งคนเป็นจำนวนมากไว้ข้างหลัง
