บทความพิเศษ | พล.อ.บัญชร ชวาลศิลป์
เชลยศึกสงครามลาว (56)
มุมมองที่เปลี่ยนไป
สังคมไทยมองคุณค่าและให้สถานะแก่ทหารเสือพรานในสงครามลับลาวเปลี่ยนผ่านไปตามกาลเวลาและการรับรู้ โดยสามารถแบ่งออกเป็น 2 ห้วงเวลา ดังนี้
1. มุมมองระยะแรก “ทหารรับจ้าง” : เนื่องจากเป็นสงครามลับที่ขัดต่อกฎหมายระหว่างประเทศในขณะนั้น สังคมไทยส่วนรวมจึงแทบไม่ได้รับรู้ข้อมูลการรบของทหารเสือพรานเลย เมื่อเดินทางกลับมา สังคมบางส่วนที่รับรู้ก็กลับมองพวกเขาด้วยความเคลือบแคลงใจว่าเป็น “ทหารรับจ้าง” ของสหรัฐมากกว่าทหารที่รบเพื่อชาติ ส่งผลให้คุณค่าของพวกเขาถูกลดทอนและไม่ได้รับการยกย่องเหมือนทหารผ่านศึกสงครามเกาหลี สงครามเวียดนาม รวมทั้งสงครามในประเทศ
2. มุมมองปัจจุบัน “วีรบุรุษผู้เสียสละ” : เมื่อเอกสารลับถูกเปิดเผยและมีการเผยแพร่สารคดีประวัติศาสตร์ผ่านสื่อต่างๆ มากขึ้น มุมมองของคนไทยและสังคมส่วนรวมในปัจจุบันได้เปลี่ยนไปอย่างมาก โดยหันมาเข้าใจและยกย่องคุณค่าของทหารเสือพรานในฐานะ “ผู้เสียสละที่ไปรบนอกบ้านเพื่อไม่ให้สงครามเข้ามาในบ้าน” สังคมตระหนักว่าหากไม่มีทหารเสือพรานยันกองทัพเวียดนามเหนือไว้ที่ลาว ประเทศไทยอาจเผชิญกับการรุกรานโดยตรงข้ามชายแดน รวมทั้งยังได้รับทราบเรื่องราวของเชลยศึกที่ค่ายเดียนเบียนฟูและฟูเย็น จึงได้รับการยอมรับมากขึ้นไปอีกจากความทรหดอดทนและจงรักภักดีสูงสุดของนักรบไทย
นอกจากนั้น ยังมองลึกไปอีกว่า ทหารเสือพรานเป็นตัวแทนของเกษตรกรและคนยากจนผู้รักชาติที่ลุกขึ้นมาจับอาวุธรบเคียงบ่าเคียงไหล่กับทหารประจำการ ซึ่งกลายเป็นต้นแบบของกองกำลังกึ่งทหาร (Paramilitary) ในยุคต่อมา
สังคมยังมองคุณค่าของทหารเสือพรานด้วยว่าเป็นอุทาหรณ์ถึงความเจ็บปวดจากสงครามตัวแทน (Proxy War) ระหว่างมหาอำนาจ ที่ทำให้ทหารไทยจำนวนมากต้องสูญเสีย เสียชีวิต หรือพิการ โดยที่ความดีความชอบไม่ได้รับการบันทึกในหน้าประวัติศาสตร์หลักของชาติมาเป็นเวลานาน
PTSD : Post-Traumatic Stress Disorder
นอกจากถูกด้อยค่าในคำเรียก “ทหารรับจ้าง” ที่กลายเป็นบาดแผลทางใจแล้ว ยังมีอีกบาดแผลหนึ่งที่ซ้ำเติมบาดลึกไปกว่านั้น ลึกจนถึง “จิตวิญญาณ” ของทหารผ่านศึกนิรนามจากสงครามลับลาวจำนวนไม่น้อย
ทหารหลายคนเมื่อกลับมาอยู่บ้านจะสะดุ้งสุดตัวและหมอบลงกับพื้นทันทีเมื่อได้ยินเสียงฟ้าร้อง เสียงประทัดหรือเสียงท่อไอเสียรถยนต์ เพราะจิตใต้สำนึกคิดว่าเป็นเสียงปืนใหญ่หรือเสียงระเบิดของจรวดเวียดนามเหนือ อดีตทหารเสือพรานบางคนไม่สามารถนอนหลับในห้องมืดๆ ได้ เพราะภาพความตายของเพื่อนในสนามรบ ภาพหน่วยแซปเปอร์คลานฝ่าลวดหนาม หรือเสียงคนร้องโหยหวนจะลอยกลับเข้ามาในความคิดคำนึง
ทหารเสือพรานจำนวนมากไม่สามารถปรับตัวเข้ากับชีวิตพลเรือนได้จึงเลือกที่จะใช้สุราหรือยาเสพติดเป็นเครื่องมือดับความทุกข์และความกลัวในใจเพื่อให้สามารถนอนหลับได้ในแต่ละคืน ซึ่งกลายเป็นปัญหาครอบครัวในระยะยาว
กรณีศึกษา
: บาดแผลที่มองไม่เห็นของนักรบนิรนาม
นี่คือกรณีศึกษา (Case Study) ตัวอย่าง ที่สะท้อนชีวิตจริงของอดีตทหารเสือพรานผ่านศึกจากบันทึกการรักษาของจิตแพทย์
เคส “ผู้กองขุดหลุมเพลาะกลางบ้าน” : อดีตทหารเสือพรานรายหนึ่งรอดชีวิตมาจากการถูกปืนใหญ่ถล่มที่ล่องแจ้ง หลังกลับมาอยู่บ้านที่ต่างจังหวัด เขากลายเป็นคนเงียบขรึมและหวาดระแวงตลอดเวลา ทุกครั้งที่ฝนตกฟ้าคะนองจะเกิดอาการ Flashback คิดว่าเสียงฟ้าร้องคือเสียงปืนใหญ่ 130 ม.ม.ของฝ่ายคอมมิวนิสต์ เขาจะกระโดดลงจากเตียง คว้าจอบมาขุดดินใต้ถุนบ้านหรือกลางบ้านเพื่อทำหลุมหลบภัย และบังคับให้ภรรยาและลูกลงไปหลบด้วยกัน ใครขัดขืนจะถูกทุบตีเพราะคิดว่าเป็นการกระทำของข้าศึก ในช่วงแรกเพื่อนบ้านคิดว่าเขาบ้าหรือแกล้งทำเพื่อเรียกร้องความสนใจ แต่เมื่อส่งพบจิตแพทย์จึงพบว่าเป็นอาการตื่นตระหนกขั้นรุนแรงที่ติดมาจากสงคราม
เคส “เสียงประทัดเปลี่ยนชีวิต” : อดีตพลทหารเสือพรานคนหนึ่งกลับมาใช้ชีวิตเกษตรกร ตามปกติ ดูเหมือนไม่มีอาการอะไรยาวนานเป็นสิบปี จนกระทั่งในงานวัดประจำปีหมู่บ้าน มีการจุดประทัดและพลุเสียงดังสนั่น ทันทีที่เสียงระเบิดดังขึ้น สมองของเขาตัดกลับไปสู่เหตุการณ์ที่เพื่อนร่วมหน่วยถูกระเบิดร่างฉีกขาดต่อหน้าต่อตา เขาล้มตัวลงคลานกับพื้น มือพยายามคว้าท่อนไม้ใกล้ตัวมาทำท่าเล็งยิง ตาเบิกโพลง พูดภาษาบาลีผสมคำสั่งทหาร และไม่ยอมให้ใครเข้าใกล้เป็นเวลาหลายชั่วโมง
เหตุการณ์นี้ทำให้ครอบครัวตระหนักว่า บาดแผลในใจของเขาไม่เคยหายไปเลย เพียงแต่ถูกซ่อนไว้และพร้อมจะระเบิดออกมาเมื่อมีสิ่งเร้า
มุมมองคนรอบข้างและสังคม
ในอดีตที่สังคมไทยยังไม่รู้จักและไม่มีความเข้าใจเรื่องความผิดปกติทางจิตประเภทนี้ ทหารเสือพรานที่มีอาการตื่นตระหนก ฝันร้าย หรือคลุ้มคลั่ง จะถูกสังคมสรุปง่ายๆ ว่าเป็น “คนบ้าสงคราม” “ผีเข้า” หรือ “คนเสียสติ” อาการเหล่านี้มีเกิดขึ้นในสัดส่วนสูงมากในหมู่ทหารเสือพรานที่กลับจากสงคราม แต่ในยุคนั้นยังไม่มีการบันทึกหรือวินิจฉัยทางการแพทย์อย่างจริงจัง เนื่องจากความรู้ทางการแพทย์และข้อจำกัดการรักษาความลับของทางราชการ สังคมและคนรอบข้างจึงมักตราหน้าอดีตทหารเสือพรานที่มีอาการหลอนหรือคลุ้มคลั่งโวยวายว่าเป็น “โรคประสาท” หรือ “บ้า” เนื่องจากขาดความรู้เรื่องผลกระทบทางจิตใจจากสงคราม บางคนถูกมองว่าเรียกร้องความสนใจ บางครอบครัวคิดว่าแกล้งทำ หรือคิดไปเองเพราะไม่อยากทำงานทำการ จึงไม่ได้รับความเห็นใจเท่าที่ควร บ้างตีความว่าเป็นคนขี้ขลาด สังคมบางส่วนก็มองอาการตื่นกลัวหรือการเก็บตัวว่าเป็นความอ่อนแอขี้ขลาดไม่สมกับเป็นชายชาติทหารที่ผ่านสมรภูมิมา
เมื่อบางคนใช้เหล้าดับความทุกข์ก็ถูกมองว่าเป็นคนขี้เมาหรือติดเหล้า โดยไม่ได้มองถึงต้นตอความเจ็บปวดภายในจิตใจ บางสังคมชนบทยุคนั้นที่เชื่อเรื่องสิ่งลี้ลับก็สรุปว่าอาการคลุ้มคลั่งเกิดจาก “ผีเข้า” “ผิดป่า” หรือ “โดนคุณไสย” จากฝั่งลาว จึงมักพาไปรักษาด้วยการรดน้ำมนต์หรือทำพิธีทางไสยศาสตร์
ภาวะสะเทือนขวัญหลังเผชิญเหตุการณ์รุนแรงของทหารเสือพรานไทยที่กลับมาจากสงครามลับในลาวเป็นบาดแผลทางใจที่ลึกซึ้งและเงียบเชียบ แต่แม้ไม่มีสถิติตัวเลขและบันทึกทางการแพทย์ที่แจ่มชัด ทว่า ในบันทึกความทรงจำของทหารผ่านศึก รวมถึงสารนิยายเชิงกึ่งอัตชีวประวัติของ “สยุมภู ทศพล” ได้อธิบายอาการของอดีตทหารเสือพรานไทยเหล่านี้ไว้อย่างชัดเจน
สิ่งที่ทำให้อาการเหล่านี้ของทหารเสือพรานผ่านศึกเลวร้ายกว่าทหารผ่านศึกทั่วไป คือสถานะที่ไม่มีอยู่จริงจากทางราชการ ทำให้ไม่มีสิทธิ์รับการรักษาพยาบาลในฐานะทหารผ่านศึกเนื่องจากไปรบในโครงการลับ เมื่อสงครามจบและโครงการยุบจึงถูกลอยแพ ไม่ได้รับการดูแลทางการแพทย์โดยเฉพาะด้านจิตเวชจากราชการในยุคนั้นอย่างเต็มที่เหมือนทหารประจำการ อีกทั้งยังไม่สามารถระบายความอัดอั้นหรือความสยดสยองที่เจอมาให้แม้แต่คนในครอบครัวฟังได้เพราะถูกสั่งให้ปิดปากรักษาความลับ ความอึดอัดที่ต้องเผชิญหน้ากับความกลัวเพียงลำพังเช่นนี้ยิ่งส่งผลให้อาการเหล่านี้เรื้อรังและรุนแรงขึ้น
Psychological Trauma
ก่อนที่ทางการแพทย์ไทยจะมีการศึกษาเหตุการณ์ลักษณะนี้อย่างจริงจัง สังคมไทยและคนรอบข้างยังไม่มีความเข้าใจเรื่องบาดแผลทางใจ (Psychological Trauma) จึงมองทหารเสือพรานที่มีอาการเหล่านี้ด้วยความไม่เข้าใจ และมักตีตราผ่านพฤติกรรมภายนอกที่แสดงออก โดยแบ่งมุมมองหลักๆ ได้ ดังนี้
1. เป็น “คนขี้เมา” หรือ “คนติดเหล้า” : เนื่องจากทหารเสือพรานจำนวนมากใช้เหล้าเป็นเครื่องกดประสาทเพื่อไม่ให้ฝันร้ายหรือคิดถึงภาพการรบ สายตาคนรอบข้างและสังคมจึงมองว่าเป็นคนขี้เมา หัวรุนแรง เมาแล้วชอบเอะอะโวยวายหรืออาละวาด โดยไม่รู้เลยว่าพฤติกรรมเหล่านั้นเกิดจากภาวะตื่นตระหนก (Hyperarousal) จากเสียงหรือสิ่งเร้าที่ไปกระตุ้นความทรงจำในอดีต
2. เป็นคนจิตอ่อน : ในยุคนั้น สังคมและกองทัพคาดหวังว่าทหารต้องเข้มแข็ง อดทน และไร้ความกลัว เมื่อทหารเสือพรานแสดงอาการสะดุ้งผวา ตกใจกลัวเสียงฟ้าร้อง เสียงประทัด หรือร้องไห้กลางดึกจึงถูกมองอย่างดูถูกว่าเป็นคน “จิตอ่อน” “ขวัญเสีย” “ใจเสาะ” ที่ไม่สามารถควบคุมสติอารมณ์ของตัวเองได้หลังจากผ่านสงคราม
3. ถูก “ผีเข้า” หรือ “โดนไสยศาสตร์” : ในสังคมชนบทและต่างจังหวัดยุค พ.ศ.2520-2530 เมื่อพบคนที่อยู่ๆ ก็เหม่อลอย พูดคนเดียว เห็นภาพหลอนว่ากำลังรบอยู่ หรือคุยกับเพื่อนทหารที่ตายไปแล้ว คนไทยจำนวนมากจะเชื่อมโยงเข้ากับเรื่องเหนือธรรมชาติ ครอบครัวก็มักพาไปหาพระสงฆ์ รดน้ำมนต์ ทำพิธีเรียกขวัญหรือหาหมอธรรมเพื่อปัดเป่ามากกว่าการพาไปพบจิตแพทย์
4. เป็นคน “ก้าวร้าว” จนครอบครัวแตกแยก : อาการหงุดหงิดง่าย อารมณ์แปรปรวนกะทันหัน และความระแวงภัยตลอดเวลา ทำให้คนในครอบครัว โดยเฉพาะภรรยาและลูกๆ รู้สึกว่าพ่อหรือสามีที่กลับมาจากสงครามกลายเป็นคนละคน มีนิสัยดุร้าย ก้าวร้าว และไม่มีเหตุผล ส่งผลให้อดีตทหารเสือพรานหลายคนถูกทอดทิ้งหรือต้องใช้ชีวิตอย่างโดดเดี่ยว
5. “แกล้งทำ” : เนื่องจากสถานะของทหารเสือพรานในสงครามลาวเป็นกองกำลังอาสาสมัครที่ไม่ได้ขึ้นตรงกับกองทัพบกโดยตรงในระบบปกติ เมื่อสงครามจบและหน่วยถูกยุบ พวกเขาจึงกลายเป็นพลเรือนธรรมดาทันที ซ้ำร้ายผู้บังคับบัญชาหรือระบบราชการมักมองว่าอาการเหล่านี้เป็นปัญหาส่วนบุคคล บางส่วนอาจถูกมองว่า “แกล้งทำ” เพื่อเรียกร้องเงินชดเชยหรือสิทธิประโยชน์
ทำให้พวกเขาไม่ได้รับการบำบัดรักษาทางจิตใจอย่างที่ควรจะเป็นในเวลานั้น
