บทความพิเศษ | ศิริชัย จันทวงษ์
อิหร่านในกระดานจีน
ถอดรหัสท่าทีปักกิ่ง
ในสมรภูมิตะวันออกกลาง
หากย้อนกลับไปในประวัติศาสตร์ จีนกับอิหร่านต่างก็มีความสัมพันธ์มายาวนานนับพันปี
ในประวัติศาสตร์ความสัมพันธ์ระหว่างประเทศยุคใหม่ เมื่อเกิดการปฏิวัติอิสลามในอิหร่าน (ปี 1979) จีนได้รับรองสถานะของรัฐบาลใหม่ของอิหร่านแทบจะทันที
เป็นไปตามนโยบายของจีนที่จะลดทอนอำนาจของตะวันตกในตะวันออกกลาง
และสอดคล้องกับการมองภาพโลก ที่ควรจะมีมหาอำนาจหลายขั้ว (Multipolar World) ไม่ใช่โลกแบบสองขั้วอำนาจ (Bipolarity World) แบบในเวลานั้นที่มีสหรัฐอเมริกาและสหภาพโซเวียต
และหลังจากนั้น ความสัมพันธ์ระหว่างจีนกับอิหร่านก็มีพัฒนาการต่อเนื่องจนถึงปัจจุบัน
ในรูปแบบความสัมพันธ์นี้ จีนจึงได้ประโยชน์อย่างน้อย 3 ด้าน ได้แก่
1) ด้านเศรษฐกิจ จีนได้แหล่งพลังงานราคาถูกเข้ามาอยู่ในห่วงโซ่อุปทานพลังงานของจีน ซึ่งช่วยบรรเทาปัญหากลืนไม่เข้าคายไม่ออกแห่งมะละกา (Malacca Dilemma) และยังทำให้จีนได้เปรียบในด้านต้นทุนการผลิตสินค้า ขณะที่จีนก็ได้โอกาสสยายปีกเข้าไปในตลาดของอิหร่าน ชนิดที่คู่แข่งทางการค้าได้แต่นั่งมองตาปริบๆ
2) ด้านการเมืองระหว่างประเทศ การที่จีนเป็นหนึ่งในคณะมนตรีความมั่นคงแห่งสหประชาชาติ (UNSC) ย่อมมีบทบาทในเวทีการเมืองระหว่างประเทศ การได้อิหร่านมาเป็นพันธมิตรทำให้จีนได้เสียงเพิ่มขึ้นในเวทีโลก
3) ด้านความมั่นคง แม้ว่าอิหร่านจะไม่ได้มีพรมแดนติดต่อกับจีน แต่การที่อิหร่านเป็นปฏิปักษ์กับสหรัฐและตะวันตก ทำให้สหรัฐต้องเฉลี่ยและเทกำลังส่วนหนึ่งจากภูมิภาคเอเชียแปซิฟิกไปไว้ในตะวันออกกลางแทน
ในห้วงทศวรรษที่ผ่านมา อิหร่านเข้าร่วมเป็นพันธมิตรกับจีนในหลายรูปแบบ
ไม่ว่าจะเป็นการเข้าร่วมข้อริเริ่มสายแถบและเส้นทาง (Belt and Road Initiative : BRI) ในปี 2021
องค์การความร่วมมือเซี่ยงไฮ้ (Shanghai Cooperation Organization : SCO) ในปี 2023
และกลุ่มประเทศบริกส์ (BRICS) ในปี 2024
และแม้ว่าอิหร่านจะเป็นพันธมิตรที่เก่าแก่ของจีน มีบทบาทเข้าร่วมเป็นสมาชิกในหลายองค์กรและมีข้อตกลงที่สำคัญหลายรายการ เช่น ข้อตกลงความร่วมมือระยะ 25 ปี ระหว่างอิหร่านกับจีน (Iran-China 25-year Cooperation Program) ปี 2021 ซึ่งครอบคลุมความร่วมมือด้านพลังงานและการลงทุนโครงสร้างพื้นฐาน
แต่เมื่อเหตุการณ์ความขัดแย้งระหว่างอิหร่านกับสหรัฐและอิสราเอลปะทุขึ้น ในช่วงปลายเดือนกุมภาพันธ์ 2026 ท่าทีของจีนที่มีต่ออิหร่านกลับไม่ได้เป็นไปอย่างที่ฝ่ายนิยมจีน (ต่อต้านตะวันตก) คาดหวัง
เหตุที่ความสัมพันธ์ของทั้งสองมีมาอย่างแนบแน่น ทำให้ฝ่ายนิยมจีนหรือแม้แต่นักวิเคราะห์หลายสำนัก เชื่อว่าจีนน่าจะช่วยเหลืออิหร่านมากกว่าที่เป็นอยู่
แต่สิ่งที่เกิดขึ้นมีเพียงการประณามการใช้กำลังของสหรัฐ การคว่ำบาตรอย่างผิดกฎหมาย และความไม่ชอบธรรมในปฏิบัติการดังกล่าว
พร้อมทั้งการเรียกร้องให้ทั้งสองฝ่ายอดทนอดกลั้นและหันมาใช้วิธีทางการทูตเพื่อแก้ปัญหา
นั่นเป็นเหตุผลให้ต้องกลับมานั่งคิดกันใหม่ถึงผลประโยชน์ระหว่างกันของทั้งสองประเทศ
เพราะหากพิจารณาจากผลประโยชน์ของจีนแล้ว จะพบว่าความใกล้ชิดที่จีนมีต่ออิหร่าน อาจไม่ได้สำคัญและมีความหมายต่อจีนอย่างที่เข้าใจกัน
จริงอยู่ที่อิหร่านให้ความสำคัญกับจีน เนื่องด้วยเหตุผลด้านการพึ่งพิงทางเศรษฐกิจ เงินทุน เทคโนโลยี และอาวุธ
แต่สำหรับจีนไม่ใช่อย่างนั้น ระดับความพึ่งพิงของจีนที่มีต่ออิหร่านน้อยกว่าที่อิหร่านมีต่อจีน
หากดูที่มูลค่าการค้าในปี 2025 จะพบว่ามูลค่าการค้าระหว่างจีนกับประเทศรอบอ่าว (the Gulf states) ซึ่งถือว่าเป็นประเทศพันธมิตรตะวันตก มีมากกว่ามูลค่าการค้าระหว่างจีนกับอิหร่านอยู่ที่ 387.2 พันล้านดอลลาร์สหรัฐต่อ 9.97 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ
แม้ว่าจีนจะเป็นฝ่ายขาดดุลการค้า แต่จีนต้องพึ่งพาพลังงานจากประเทศรอบอ่าวเพื่อหล่อเลี้ยงอุตสาหกรรมการส่งออกและการบริโภคภายในอยู่แล้ว
ขณะที่มูลค่าการค้าระหว่างจีนกับสหรัฐในปี 2025 อยู่ที่ประมาณ 414.6 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ (ข้อมูลจากสำนักงานผู้แทนการค้าสหรัฐอเมริกา)
แม้แต่มูลค่าการค้าระหว่างจีนกับอิสราเอล (21.17 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ) ก็มีมากกว่ามูลค่าการค้าระหว่างจีนกับอิหร่าน (9.96 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ) อย่างมีนัยยะสำคัญ เมื่อพิจารณาจากห้วงหลังปฏิบัติการอิปิกฟิวรี (Operation Epic Fury) มูลค่าการค้าระหว่างจีนกับอิสราเอลก็ยังคงมากกว่ามูลค่าการค้าระหว่างจีนกับอิหร่าน
ดังนั้น จะเห็นได้ว่ามุมมองที่จีนมองต่ออิหร่านในด้านการค้านั้น มีความสำคัญน้อยกว่าประเทศข้างต้นอย่างเทียบกันไม่ได้
ในด้านการเมืองระหว่างประเทศนั้น จีนออกแถลงการณ์ประณามต่อการปฏิบัติการทางทหารของสหรัฐและอิสราเอล การแสดงการคัดค้านการคว่ำบาตรต่ออิหร่านฝ่ายเดียวของสหรัฐ (Unilateral Sanctions) และคัดค้านการขยายผลการคว่ำบาตรทุติยภูมิ (Secondary Sanctions) ของสหรัฐอเมริกา เพื่อลงโทษประเทศที่ทำการค้าขายกับอิหร่าน
อย่างไรก็ตาม บทบาทด้านนี้ของจีนนั้น แม้ว่าจะมีอยู่อย่างจำกัด แต่ในเชิงความขัดแย้งระหว่างประเทศ แม้จีนไม่ได้เข้าร่วมสงครามที่แท้จริงเพื่อช่วยอิหร่าน
แต่จีนก็กำลังเข้าสู่สงครามอีกแบบหนึ่ง
จากการที่สหรัฐพยายามแสดงออกถึงอำนาจในการควบคุมระบบระหว่างประเทศ ไม่ว่าจะเป็นระบบการเงิน การค้าและอำนาจทางทหาร ผ่านมาตรการคว่ำบาตร (sanctions) รัฐคู่แข่ง ในทางกลับกัน จีนก็กำลังแสดงตนท้าทายอยู่ฉากหลัง เพื่อให้เห็นว่ามาตรการของสหรัฐนั้นใช้ไม่ได้ผลอีกต่อไป
เห็นได้จากการที่จีนปล่อยให้บรรดาโรงกลั่นน้ำมันอิสระภายในประเทศ มีบทบาทสำคัญในห่วงโซ่อุปทานน้ำมันของจีน โดยการเป็นกลไกเชื่อมต่อน้ำมันของอิหร่านกับตลาดจีน เนื่องจากสามารถเล็ดลอดจากระบบการเงินของตะวันตกได้ แม้ว่าสหรัฐจะพยายามขึ้นบัญชีดำบริษัทที่เกี่ยวกับกับโรงกลั่นเหล่านี้แล้วก็ตาม ดังนั้น ในมุมมองของจีนนั้น การต่อสู้นี้จึงเหมือนสงครามในสงครามอีกที
และอิหร่านก็คือหมากหนึ่งตัวในกระดานต่อสู้ทางการเมืองระหว่างประเทศของจีนกับสหรัฐ
ในด้านมุมมองของจีนต่อประเด็นความมั่นคงนั้น น่าสนใจยิ่ง
จีนได้เรียนรู้หลายอย่างจากปฏิบัติการทางทหารของสหรัฐครั้งนี้ และรวมถึงครั้งก่อนหน้านี้ด้วย
สหรัฐพร้อมที่จะใช้กำลังขั้นเด็ดขาดกับคู่อริ ไม่ว่าจะอยู่ที่ไหนในโลก อุปกรณ์เรดาร์และระบบป้องกันภัยทางอากาศที่อิหร่านมีก็มาจากจีนและรัสเซีย ซึ่งก็ไม่เพียงพอในการป้องกันภัยจากสหรัฐ
ดังนั้น การเปิดหน้าสู้กับสหรัฐตรงๆ จึงไม่ใช่ความคิดที่ดี หรือถ้าจะพูดให้ง่ายกว่านั้นคือ จีนยังไม่พร้อมที่จะทำสงครามกับสหรัฐ ซึ่งรวมถึงการช่วยเหลืออิหร่านในด้านอาวุธยุทโธปกรณ์ด้วย
แต่ก็ไม่ใช่ว่าจีนจะไม่ทำอะไรเลย สิ่งที่จีนทำก็คือความร่วมมือด้านการข่าวกรอง (Intelligence Cooperation) และการจัดหาสินค้าสองทาง (Dual-Use Items) บางรายการให้อิหร่าน
การทำให้สหรัฐติดอยู่ในหลุมทรายดูด (quamire) หรือจมปลักกับสงครามอิหร่านไปสักระยะนอกจากผลดีจากการที่สหรัฐต้องโยกย้ายแสนยานุภาพของตนในภูมิภาคเอเชียแปซิฟิกไปไว้ในตะวันออกกลางแล้ว จีนยังได้เรียนรู้เทคนิคและเทคโนโลยีโดรนจากอิหร่านในการต่อสู้กับสหรัฐด้วย
ดังนั้น เมื่อพิจารณาจากมุมมองเชิงประจักษ์ (Empirical perspectives) ของจีนซึ่งอิงกับผลประโยชน์ที่จับต้องได้ (the tangible benefits) นั้น
จะพบว่าอิหร่านไม่ได้มีผลประโยชน์และความสำคัญกับจีนมากเท่ากับที่จีนมีต่ออิหร่าน
แม้ว่าจีนกับอิหร่านจะเป็นพันธมิตรกันในทางการเมือง และจีนก็ยังไม่อยากให้ระบอบการปกครองของอิหร่านล่มสลายลง แต่ผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจ เป้าหมายระยะยาว และศักยภาพทางการทหารของจีนต่างหาก ที่เป็นตัวกำหนดทิศทางและนโยบายที่จีนมีต่ออิหร่านอย่างแท้จริง
