กรุงเทพเนทีฟ แบบฉบับทรงวาด

นอกเรื่อง | อรพิณ ยิ่งยงพัฒนา

เป็นเรื่องฮาๆ ที่เกิดขึ้นกับกระแส “กรุงเทพเนทีฟ” (#กรุงเทพNative) ไวรัลในโซเชียลมีเดีย ที่หยอกล้อกับมาตรวัดว่า ใครคือคนกรุงเทพฯ แท้แต่กำเนิด

กระแสพาให้ตลกขบขันไปไกล นอกจากความเชื่อ (ผิดๆ) ที่ให้ดูเลขบัตรประชาชนแล้ว ยังแบ่งเกณฑ์ด้วยว่า เขต (รัฐ) ไหนที่ไปอยู่แล้วคนจะดูออกว่าเป็นบ้านนอกเข้ากรุง และย่านไหนที่คนกรุงเทพฯ แท้เขาอยู่กัน

“ถ้าอยากชุบตัวเป็นคนกรุงเทพ Native ให้เลี่ยงรัฐที่มี Immigrant เยอะ เช่น รัฐบางกะปิ รัฐห้วยขวาง แนะนำให้ไปอยู่รัฐที่เนทีฟอยู่กันเยอะๆ เช่น รัฐปทุมวัน เป็นต้น” – ส่วนหนึ่งจากเพจ Poetry of Bitch ที่บันทึกสรุปเอาไว้เมื่อ 4 ตุลาคม 2569

แม้คำถามต่อกรุงเทพเนทีฟฟังดูเหมือนเป็นเรื่องขำๆ

แต่พอคิดได้ว่า ความขำนี้มาจากการประชดประชันต่อค่านิยมที่ว่า คนเมืองกรุงดูดีกว่าคนบ้านนอก

ความขำที่ว่าก็ชักจะเริ่มขม

ประเทศที่ศูนย์กลางความเจริญกระจุกตัวที่เมืองหลวง คนคนหนึ่งดิ้นรนจากบ้านเกิดเข้ามาเรียนหนังสือและใช้ชีวิตในกรุงเทพฯ ก็เหนื่อยในระดับหนึ่งแล้ว

แต่ถิ่นฐานที่เลือกอาศัยอยู่ในกรุงเทพฯ ก็ยังแบ่งแยกไปอีกว่า อยู่กรุงเทพฯ ชั้นใน หรือกรุงเทพฯ ชั้นนอก เพราะพิสูจน์ “ความแท้” ได้ไม่เท่ากัน

กระแสที่ยั่วล้อถึงความแท้แบบนี้ เพราะแต่ละพื้นที่มีอำนาจไม่เท่ากัน ดูเอาง่ายๆ ว่าพื้นที่ไหนในกรุงเทพฯ ที่น้ำท่วมซ้ำซาก และพื้นที่ไหนที่ไม่เดือดร้อน

นึกถึงคำของอาจารย์เบน แอนเดอร์สัน ที่เคยใช้คำว่า “ภูธรสองตลบ” ในหนังสือ ในกระจก : วรรณกรรมการเมืองสยามยุคอเมริกัน (ฉบับพิมพ์ใหม่โดยสำนักพิมพ์ อ่าน) อธิบายถึงสังคมไทยที่ปัจจัยสำคัญในการยกระดับชีวิตตัวเองก็คือการดิ้นรนเพื่อให้ได้มาเรียนหนังสือในกรุงเทพฯ แต่เมื่อมาถึงกรุงเทพฯ แล้วกลับพบว่า คนกรุงฯ โดยกำเนิดเขาเลือกถีบตัวเองไปอีกชั้นด้วยการไปเรียนหนังสือเมืองนอกเมืองนา ภูธรสองตลบ ของ อ.เบน

ถ้ามาดูกรุงเทพฯ ตอนนี้ก็จะเห็นตลบย่อยที่แบ่งลึกลงไปอีกว่า ดีกรีของแต่ละรัฐแต่ละย่านนั้นไม่เท่ากัน

ที่จริงมันก็คงไม่ต่างจากเมืองใหญ่อื่นๆ ที่มีโซนในเมือง-นอกเมือง โซนแพง-ไม่แพง

ส่วนอัตลักษณ์ที่แตกต่างเหล่านั้นจะพัวพันกับค่านิยมว่าย่านนี้ดีกว่าขนาดไหนก็ขึ้นกับสภาพความเหลื่อมล้ำ เช่น ในที่ที่ไม่ได้เหลื่อมล้ำมาก การเลือกจะอยู่โซนไหนของเมืองเป็นเรื่องของทางเลือก ไม่ใช่ข้อจำกัดทางเศรษฐกิจ

เช่น คนอาจจะเลือกอยู่นอกเมืองได้เพราะไม่อยากวุ่นวาย แต่ก็ไม่ต้องแบกต้นทุนชีวิตสูงมากเพราะมีระบบขนส่งมวลชนที่เข้าถึงได้แม้บ้านจะอยู่ไกล

แต่กรุงเทพฯ ไม่ได้เป็นเมืองแบบนั้น กิจกรรมทางเศรษฐกิจยังกระจุกตัวกับย่านสำคัญ ที่ที่เจริญอยู่แล้วก็ได้รับความเจริญขึ้นไปอีก พื้นที่ที่คนเสียงดังก็จะได้รับความเจริญซ้ำๆ เพิ่มไปอีก

ส่วนโซนที่ภูธรก็ลุ้นเอา ว่าจะเสี่ยงเป็นพื้นที่รับน้ำท่วมที่ความช่วยเหลือไปได้ช้าหน่อย และอาจจะถูกลืมไป

แต่ถ้าความเป็น “กรุงเทพเนทีฟ” ไม่ได้หมายถึงแค่การเกิดในกรุงเทพฯ

หากหมายถึงการเป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์ที่เมืองเลือกจะให้คุณค่า

คำถามก็น่าสนใจขึ้นว่า กรุงเทพฯ แบบไหนที่ถูกทำให้มีมูลค่าในฐานะความเป็นกรุงเทพฯ

ในแง่นี้ การเติบโตและเปลี่ยนแปลงของถนน “ทรงวาด” ก็น่าสนใจ

จู่ๆ จากถนนคนแก่ ก็กลายเป็นย่าน “ชิคๆ” ที่มีแต่คนไปยืนถ่ายรูป

กระแสนี้ก็ต่อคิวมาจากความนิยมในการท่องเที่ยวย่านเก่า ไม่ว่าจะเป็นเวิ้ง แพร่งที่เมืองกรุงเทพฯ เองก็ดันให้ชุมชนเก่าแก่เหล่านี้กลายเป็นสถานที่ท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม

และทรงวาดก็เป็นหนึ่งในย่านที่ถูกผลักดันไปทางนี้มาได้สัก 4-5 ปีแล้ว

การผุดย่านท่องเที่ยวใหม่แต่ละครั้งเกิดขึ้นเพราะย่านชุมชนเก่ามีเสน่ห์ ยิ่งเป็นชุมชนเก่ายิ่งตะโกนชัดว่าเป็น “กรุงเทพเนทีฟ”

ความเปลี่ยนแปลงบนถนนทรงวาดก็เพราะคนไทยและศูนย์กลางอำนาจไทยในเวลานี้ ไม่ได้ตั้งแง่กับ “ตึ่งหนั่งเกี้ย” หรือลูกคนจีนที่ตอนนี้เป็นศูนย์กลางขับเคลื่อนเศรษฐกิจไทย

ดังนั้น การให้ค่าหรือกระทั่งโรแมนติไซส์ย่านเช่นนี้ จึงเกิดขึ้นกับกลุ่มคนจีนรุ่นที่มาก่อน ซึ่งเข้าประเทศมาในฐานะ Immigrant เมื่อเวลาผ่านไป ลูกหลานก็กลายเป็น Native

และความเก่าแก่ของพวกเขาก็กลายเป็นส่วนหนึ่งของภาพความเป็นกรุงเทพฯ ที่มี “คุณค่า”

ความรู้สึกตื่นเต้นนี้ไม่ได้เกิดกับชุมชนจีนใหม่ในย่านห้วยขวางซึ่งจัดเป็นย่าน “กรุงเทพ immigrant” และไม่เกิดกับย่านคนฮินดู ซิกข์ อิสลาม ที่ที่จริงแล้วเป็นย่านเก่าแก่ไม่แพ้กัน

ถนนทรงวาด เป็นถนนสายเล็กๆ ความยาวกิโลฯ นิดๆ อยู่เลียบแม่น้ำเจ้าพระยา ติดท่าน้ำราชวงศ์ บ้านเรือนสมัยก่อนมีท่าน้ำที่เอาไว้รับส่งสินค้า

ถนนสายนี้เป็นถนนค้าขายพืชผลทางการเกษตร ทั้งพริกไทย กระเทียม เม็ดสาคู เม็ดมะม่วงหิมพานต์ แป้งมัน เมล็ดพันธุ์พืช ฯลฯ

ถ้าใครสังเกตกลิ่นได้ละเอียดๆ เวลาไปเดินบนถนนทรงวาด จะได้กลิ่นเครื่องเทศจางๆ ไม่ฉุนไม่เหม็นไม่หอม แต่เป็นกลิ่นของย่านนี้

ถนนเล็กๆ สายนี้เป็นมิตรกับการเดินเท้า อีกทั้งยังมีทั้งศาลเจ้าและมัสยิด มีอาคารเก่าสวยงามอายุนับร้อยปี โกดังสินค้าที่ทำจากไม้ทั้งหลัง มีชุมชนเก่าที่มาพร้อมของอร่อย รวมๆ กันเป็นอัตลักษณ์ของถนนที่หาที่ไหนไม่มีเหมือน

แต่ไหนแต่ไรมา ทรงวาดเป็นแหล่งของ “สตาร์ตอัพ” คนจีนที่นั่งเรือมาก็มาสร้างเนื้อสร้างตัวกันบนถนนสายนี้ มันคือถนนที่กุลียาจกใช้เครือข่ายความช่วยเหลือในนามคนบ้านเกิดเดียวกันมาตั้งต้นธุรกิจ

ซึ่งวิธีคิดในการทำธุรกิจมักมองไกลและหวังขยายกิจการให้เติบโต ทำให้การค้าบนเส้นนี้เป็นกิจการแบบ B2B คือขายส่งทั้งในและต่างประเทศให้ผู้ค้ารายย่อยไปขายต่อ เช่น ขายพืชผลระดับกระสอบ ไม่ใช่การขายแบบ B2C ที่ขายทีละน้อยให้ผู้บริโภคไปใช้ในครัวเรือน

สตาร์ตอัพย่านทรงวาดที่ค่อยๆ ก่อตัวตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 5 กลายเป็นธุรกิจใหม่ๆ ที่โตพร้อมกับความรุ่งเรืองของย่าน

มาวันนี้ ย่านธุรกิจนี้ไม่ได้เจ๊ง ยังดำเนินกิจการค้าขายกันอยู่ แต่เจอการเปลี่ยนผ่านของกาลเวลา ลูกหลานคนจีนสืบทอดกิจการมา 2-3 เจเนอเรชั่นแล้ว พอรุ่นที่ 3 และ 4 อาจจะไม่สนใจสานต่อกิจการเดิมของครอบครัวแล้ว

จึงเป็นไปได้ว่าร้านค้าจำนวนหนึ่งจะเลิกกิจการเพราะไม่มีลูกหลานสานต่อ

ร็อกเกตมีเดียแล็บรวบรวมข้อมูลประชากรปี 2568 พบว่า เขตสัมพันธวงศ์มีสัดส่วนผู้สูงอายุสูงที่สุดในกรุงเทพฯ ที่ 39.06% ขณะที่ค่าเฉลี่ยทั้งกรุงเทพฯ อยู่ที่ 24.63% ส่วนเด็กอายุไม่เกิน 15 ปีมีเพียง 8.09% คนแก่เยอะ แต่เด็กน้อย

ที่ดินบนถนนทรงวาดส่วนหนึ่งเป็นที่ทรัพย์สินฯ ที่เซ้งระยะยาว ส่วนหนึ่งเป็นที่เอกชน ที่มีเอกชนรายใหญ่เข้ามากว้านซื้อไปแล้ว

ซึ่งทั้งธุรกิจรายใหญ่และย่อยก็กำลังพัฒนาพื้นที่นี้ไปในทิศทางแบบที่เห็นในปัจจุบัน

ลูกหลานที่โตบนเส้นนี้น่าจะรู้ดีแล้วว่า ถนนสายประวัติศาสตร์มีราคา กิจการจำนวนหนึ่งที่ไม่ได้สานต่อ แต่ยังเห็นในเสน่ห์และคุณค่าของถนนทรงวาด ก็หันมาใช้พื้นที่เดิมทำธุรกิจใหม่ของตัวเอง

ด้วยความที่ทรงวาดเป็นถนนที่ “ถูกไฮป์” ธุรกิจใหม่จำนวนไม่น้อยจึงต่างกับกิจการรุ่นพ่อรุ่นแม่ที่ประกอบกิจการตามที่มันเป็น

ขายแป้งมันก็คือขายแป้งมัน ขายกระเทียมก็คือขายกระเทียม

แต่ธุรกิจของคนรุ่นใหม่เน้นขายสินค้าและบริการที่พ่วงประสบการณ์ของการได้มาสัมผัสถนนทรงวาด

กิจการใหม่ๆ จึงออกมาเป็นร้านอาหาร ร้านกาแฟ ส่วนใหญ่เป็นบริการสำหรับนักท่องเที่ยวที่มาเพราะเป็นถนนทรงวาด ยังน้อยนักที่มาเพราะสินค้าและบริการ

และนี่คือจุดเปลี่ยนใหญ่ของถนนทรงวาดนับแต่หลังโควิด-19

ทรงวาดเวลานี้มีร้านกาแฟและร้านอาหารที่พึ่งพิงกลิ่นอายและตัวตนของทรงวาด

แม้จะเป็นวิธีหนึ่งในการปลุกถนนคนแก่ที่ดูจะเงียบหงอยไปได้บ้าง แต่ก็เป็นการพัฒนาที่ดึงดูดนักท่องเที่ยวขาจรบนอัตลักษณ์เก่าของชุมชน มากกว่าที่จะพัฒนาเมืองที่สัมพันธ์กับคนที่อยู่อาศัยในละแวก

ส่วนหนึ่งของกระแสยั่วล้อความเป็น “กรุงเทพเนทีฟ” มาจากคำถามที่ว่า เราถูกทำให้เข้าใจว่าการกินข้าวมื้อละ 200-300 บาทเป็นเรื่องปกติ ทั้งที่มันเป็นเรื่องปกติไม่ได้เลย เพราะคนส่วนใหญ่ไม่ได้มีกำลังจ่าย และอย่าลืมว่า ราคาของการเสพประสบการณ์อาจไม่ได้หนักหนาแค่ฝั่งคนจ่าย แต่ยังเป็นความเสี่ยงของผู้ค้าที่อาจจะทำร้านได้ไม่นาน

ผู้ค้ารุ่นใหม่บนถนนทรงวาดก็อาจจะกำลังอยู่ในความเสี่ยงนั้น แม้เป็นถนนมีเอกลักษณ์ เข้าเกณฑ์มาตรวัดกรุงเทพเนทีฟทุกประการ กลายเป็นย่านที่ธุรกิจใหม่ดิ้นรนอยากเข้าไปหาวิธีขายพ่วงอัตลักษณ์เหล่านั้น แต่ความพยายามมีเรื่องเล่าที่แตกต่างกลับกลายเป็นธุรกิจที่สุดท้ายแล้วก็ดูคล้ายๆ กันไปหมด

กระแสกรุงเทพเนทีฟจึงไม่ได้เป็นกระแสที่ขบขันชั่วระยะเวลาหนึ่ง แต่มันบอกความคิดที่หมักหมมและทับถมว่า วิธีคิดทั้งการพัฒนาธุรกิจและพัฒนาเมืองยังพึ่งพิงอัตลักษณ์และอำนาจเก่า

ตราบที่ภาพลักษณ์ความเจริญยังกระจุกตัว ความเติบโตของเมืองและเศรษฐกิจก็จะกระจุกตัวอยู่เท่าเดิม