ถกปัญหาการศึกษา ปลุกอนาคตประเทศไทย

| การศึกษา

ปัญหาการศึกษาขยายวงกว้าง พูดเท่าไรก็ไม่จบ ล่าสุด ในการเสวนา มอง 360 องศา สังคมอนาคต ในงานสัมมนา ‘Thailand Blooming 2026 ปลุกอนาคตประเทศไทย‘ เนื่องในโอกาสที่หนังสือพิมพ์มติชนดำเนินกิจการเข้าสู่ปีที่ 49 เชิญนักวิชาการคนสำคัญร่วมแลกเปลี่ยนมุมมอง เสนอแนวคิด นโยบาย และยุทธศาสตร์ที่จะทำให้ปีนี้เป็นปีแห่งการฟื้นตัวและการผลิบานของประเทศ

โดย ผศ.ดร.อดิศร จันทรสุข คณบดีคณะวิทยาการเรียนรู้และศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ สะท้อนมุมมองการศึกษาไว้อย่างน่าสนใจตอนหนึ่งว่า การศึกษามักถูกมองเป็นฮีโร่ เป็นความหวังของประเทศ ที่จะต้องเข้ามาเปลี่ยนแปลงปัญหาการเมือง ปัญหาทุจริตและปัญหาคอร์รัปชั่น ขณะเดียวกัน ก็ตกเป็นเหยื่อว่าสร้างความทุกข์ให้กับคนไทย

ถ้าดูประวัติของคนที่มาเป็นรัฐมนตรี จะพบว่า ศธ.เป็นกระทรวงที่จะหาความสำเร็จได้ยาก เพราะการศึกษาเป็นปัญหาที่พะรุงพะรัง ต่อให้พยายามแก้ไขก็จะเจอกับปัญหาอื่นๆ ที่พัวพัน แม้จะเป็นกระทรวงที่ได้รับงบประมาณสูงอันดับต้นๆ ของประเทศและของโลก แต่เงินส่วนใหญ่กลับถูกใช้จ่ายไปกับสวัสดิการและเงินเดือน

ที่ผ่านมา มีนโยบายการศึกษาน่าสนใจหลายเรื่อง แต่ก็ยังไม่สามารถแก้ปัญหาได้ การศึกษาบ้านเราตอนนี้วิ่งตามโลกไม่ทัน

ปัญหาสำคัญคือ ความเหลื่อมล้ำ ซึ่งไม่ได้เป็นแค่ปัญหาทางเศรษฐกิจ แต่เป็นเรื่องการขาดโอกาส มีความพยายามอย่างมากที่จะกระจายอำนาจทางการศึกษาเพื่อเปิดพื้นที่ เพิ่มโอกาสการเรียนรู้ใหม่ๆ แต่ระบบการศึกษายังวิ่งตามไม่ทัน เพราะพื้นที่และโอกาสตรงนี้ยังไม่สามารถนำไปใช้เข้ามหาวิทยาลัย หรือเป็นวุฒิการศึกษาได้

และไม่ใช่แค่เด็กที่หลุดจากระบบเท่านั้นที่ขาดโอกาสทางการศึกษา เด็กที่ยังอยู่ในห้องเรียนเองก็ขาดโอกาสในการเข้าถึงคุณภาพการเรียนรู้ที่ดี มีประโยชน์และมีคุณค่าต่อชีวิตเช่นเดียวกัน อยากให้มองว่า ไทยมีทุนทางสังคมจำนวนมาก การศึกษาควรนำทุนเหล่านี้ไปสร้างการเรียนรู้ตลอดชีวิต

ทุกวันนี้ การศึกษาใช้ระบบแบบ one size fit all เพื่อจะทำให้ทุกอย่างง่ายต่อผู้จัดการศึกษา ระบบการศึกษาทุกวันนี้จึงไม่ได้เป็นไปเพื่อเด็ก แต่เป็นไปเพื่อให้ผู้จัดสามารถจัดได้ง่ายๆ ปัจจุบันการศึกษาต้องเป็นสิ่งที่เข้าถึงได้ทุกช่วงวัย เพื่อให้คนที่เกษียณอายุยังสามารถมีงานทำ มีรายได้

“ดังนั้น จึงต้องเตรียมเด็กให้พร้อมที่จะรับมือกับความเปลี่ยนแปลงของสังคม โดยการเปิดพื้นที่การเรียนรู้รูปแบบใหม่ๆ ให้คนรุ่นใหม่สามารถเข้าถึงสิทธิ์การเรียนรู้ที่จะช่วยให้สามารถเติบโต มีชีวิตได้อย่างมีคุณภาพ และรู้ว่าจะอยู่ท่ามกลางความสับสนปั่นป่วน ความไม่แน่นอนได้อย่างไร เพราะถ้าเราปล่อยให้คนรุ่นใหม่ต้องเผชิญกับสภาวะดังกล่าว อาจส่งผลให้เกิดความก็ไม่มั่นคงภายใน ผมคิดว่า เรื่องนี้มีความสำคัญมาก แต่ก็คิดว่า เรายังมีความหวัง ได้เห็นการเปลี่ยนแปลง คนรุ่นใหม่เองตอนนี้ก็มีความหวังกับการเมือง หวังที่จะเห็นการเปลี่ยนแปลงอะไรบางอย่าง ดังนั้น หน้าที่ของเราคือการสนับสนุนให้พวกเขาเหล่านั้น รับรู้ว่าสิ่งที่เขาหวังสามารถเป็นจริงได้” ผศ.ดร.อดิศรกล่าว

สอดคล้องกับข้อมูลของกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ฉายภาพวิกฤตซ้อนวิกฤตที่ประเทศไทยกำลังเผชิญ เมื่อโครงสร้างประชากรเข้าสู่ภาวะ “เกิดน้อย แก่มาก และยากจน”

โดย ดร.ไกรยส ภัทราวาท ผู้จัดการ กสศ. ระบุว่า ไทยกำลังยืนอยู่บนปากเหวของการเปลี่ยนผ่านที่สำคัญที่สุดในรอบ 4 ทศวรรษ เราติดอยู่ในกับดักรายได้ปานกลางและกับดักความยากจนข้ามรุ่นมายาวนาน อนาคตเรากำลังเผชิญวิกฤตโครงสร้างประชากร และวิกฤตการขาดทุนมนุษย์ที่ไม่เพียงพอทั้งในเชิงปริมาณ และเชิงคุณภาพ หรือ “วิกฤตซ้อนวิกฤต” (Perfect Storm หรือพายุลูกใหญ่) ที่จะทำให้ประเทศไทยและคนไทยไม่สามารถไปถึงเป้าหมายด้านต่างๆ ที่กำหนดไว้ร่วมกันได้

ประเทศไทยกำลังเข้าสู่ภาวะ “วิกฤตประชากร” ที่มีคน “เกิดน้อย สูงวัย และยากจน” จากที่เคยมีประชากรเกิดมากกว่าปีละ 1 ล้านคนเมื่อ 40 ปีที่ผ่านมา ปัจจุบันเด็กเกิดใหม่ต่ำราว 4.1 แสนคน สวนทางกับผู้สูงวัยที่เพิ่มขึ้นถึง 2 เท่า ทำให้ประชากรวัยแรงงานลดลงอย่างน่าใจหาย

“หากเราไม่ทำอะไร หน้าต่างแห่งโอกาสบานสุดท้ายกำลังจะปิดลง ภาระการเลี้ยงดูประชากรและหนี้สินของประเทศจะเกินกำลังคนทำงาน ทำให้รัฐบาลในอนาคตต้องพิจารณาการลงทุนใน ‘มนุษย์’ หรือ Human Capital เพื่อเป็นกำลังสำคัญในการแก้ปัญหามิติทางเศรษฐกิจ สังคมและเสถียรภาพการเงินการคลังของประเทศในระยะยาว” ผู้จัดการกสศ.กล่าว

โดย ดร.ไกรยศได้สังเคราะห์ออกมาเป็นข้อเสนอในการลงทุน 5 มิติประกอบด้วย

วิกฤตนักเรียนในโรงเรียนขนาดเล็กมีคะแนนเฉลี่ย O-NET ต่ำกว่านักเรียนในโรงเรียนขนาดกลาง ขนาดใหญ่ และขนาดใหญ่พิเศษในทุกรายวิชาอย่างมีนัยสำคัญ

กสศ.วิเคราะห์ข้อมูลผลการประเมินสมรรถนะนักเรียนมาตรฐานสากล (PISA) ในปี พ.ศ.2565 พบว่า เด็กในชนบทมี “ทักษะวิทย์ คณิต และการอ่าน” ต่ำกว่าเด็กในเมืองกว่า 3 การศึกษา

นอกจากนี้ จากการติดตามข้อมูลการเรียนต่อของนักเรียนจากครัวเรือนยากจนที่สุด 15% ของ กสศ.พบว่า เด็กยากจนมีโอกาสเรียนต่อมหาวิทยาลัยน้อยกว่าเด็กทั่วไปถึง 2.5 เท่า

รัฐต้อง “ปิดช่องว่าง” ด้วยมาตรการส่งเสริมทักษะและการเรียนรู้แบบมุ่งเป้าไปที่กลุ่มเด็กและเยาวชนที่มาจากครัวเรือนด้อยโอกาส อยู่ในพื้นที่ห่างไกล หรือเป็นกลุ่มที่ยังมีสมรรถนะต่ำกว่าเกณฑ์พื้นฐานที่อายุหรือระดับชั้นนั้นควรทำได้

วิกฤตผล PISA 2565 ไทยร่วงต่ำสุดนับตั้งแต่เข้าร่วมปี 2543 และมีแนวโน้มลดลงต่อเนื่องตั้งแต่ปี 2555 โดยคะแนนยังต่ำกว่าค่าเฉลี่ย OECD

ทางออก เปลี่ยนระบบการท่องจำ สู่ระบบที่เน้นการพัฒนาทักษะการคิดขั้นสูงและสมรรถนะที่จำเป็นสำหรับโลกอนาคตแก่ผู้เรียนทุกกลุ่ม

วิกฤตยิ่งเรียน ยิ่ง IQ ลดลง พบว่า เมื่อเด็กที่เลื่อนระดับชั้นเรียนจากระดับประถมศึกษาปีที่ 1 ไปจนถึงระดับมัธยมศึกษาปีที่ 1 มีระดับเชาวน์ปัญญาที่ต่ำกว่าค่าเฉลี่ยของเด็กในสหรัฐอเมริกาในอายุนั้นๆ ที่ 100 และมีแนวโน้มที่จะมีระดับไอคิว โดยเฉลี่ยต่ำกว่าค่าเฉลี่ยดังกล่าวมากยิ่งขึ้น แม้จะเป็นเด็กในระดับชั้นสูงขึ้น

ทางออก ปลดล็อกด้วย “ระบบการศึกษาที่ยืดหยุ่น” ใช้ระบบธนาคารหน่วยกิต หรือ Learning Passport ให้การเรียนรู้เกิดขึ้นได้ทุกที่ ยอมรับประสบการณ์นอกห้องเรียน เพื่อให้เด็กทุกคนออกแบบชีวิตตัวเองได้

วิกฤต ภัยพิบัติ ภัยสงคราม และโรคระบาด ทำให้โรงเรียนปิดและเด็กสูญเสียการเรียนรู้ (Learning Loss) โดยเฉพาะกลุ่มเปราะบาง

ทางออก สร้างระบบการศึกษาที่ล้มแล้วลุกไว โรงเรียนและเด็กต้องมีทางเลือก โครงสร้างพื้นฐานดิจิทัลต้องทั่วถึง เพื่อให้การเรียนรู้ไม่สะดุดแม้ในยามภัยมา พร้อมระบบดูแลสภาพจิตใจเด็กอย่างใกล้ชิด

วิกฤต นโยบายเรียนฟรี 15 ปี ยังมี “ต้นทุนแฝง” (ค่าเดินทาง, อาหาร, เครื่องแบบ) ที่ครอบครัวยากจนต้องแบกรับเองกว่าปีละ 9,420 บาท

ทางออก ปฏิรูปงบประมาณสู่ “Equity-based Budgeting” จัดสรรเงินตามความจำเป็นของเด็กรายบุคคล ครอบคลุมค่าใช้จ่ายแฝงทั้งหมด เพื่อขจัดอุปสรรคทางการเงินให้เป็นศูนย์

ทั้งหมดนี้ถือเป็นมุมมองสำคัญที่อาจเป็นเข็มทิศให้รัฐบาลใหม่ ที่จะเกิดขึ้นหลังการเลือกตั้งวันที่ 8 กุมภาพันธ์นี้ นำไปใช้ในการกำหนดนโยบายเพื่อพัฒนาการศึกษาของประเทศ