คอลัมน์ การเมืองวัฒนธรรม
โดย เกษียร เตชะพีระ
- ยาใจคนเจ็บ: 1) คำถามยามพ่ายแพ้
- ยาใจคนเจ็บ: 2) ปรัชญายาใจ
- ‘ฝ่ายซ้ายหายไปไหน?’
- แด่ชัยวัฒน์ สถาอานันท์
- อ่านบทความทั้งหมดของเกษียร เตชะพีระ คลิกที่นี่
(เรียบเรียงจากคำเกริ่นนำเสวนาของผมในงานมติชนโอนลี่แฟนคลับ EP.1 “เยียวยาประชาธิปไตย ยาใจคนเจ็บ” ณ ห้องประชุมข่าวสด สำนักงานใหญ่ บริษัท มติชน จำกัด (มหาชน), 11 กรกฎาคม 2569)
หากประสบการณ์ความพ่ายแพ้ทางการเมืองและมานุษยภาวะ (the human condition) ทำให้ยาใจจำเป็นสำหรับการดำเนินชีวิตต่อไปอย่างมีความหวังแล้ว คนเราปรุงแต่งยาใจสูตรต่างๆ ขนานต่างๆ ขึ้นมาอย่างไรบ้างเล่า?
ไมเคิล อิกนาตีเอฟ ประมวลสรุปเรื่องนี้ไว้ในงาน On Consolation (หรือยาใจในพากย์ไทย) ว่าเมื่อดูจากจารีตประเพณีของยาใจในวัฒนธรรมตะวันตก สูตรการปรุงแต่งยาใจขนานหนึ่งๆ มีองค์ประกอบ 2 ส่วนหลักคือ
o หลักการ : การดิ่งลึกลงไปในบริบททางประวัติศาสตร์ของตัวบทเพื่อทำความเข้าใจหลักการหรือโครงสร้างโอกาสความเป็นไปได้ทางวาทกรรม/ทางการเมืองวัฒนธรรมของยาใจ (a historicist search for a discursive/cultural political opportunity structure of consolation, ยาใจ น.206-207, 284-285, 324)
o ผู้คน : การเลือกตีความเชื้อมูลความคิดความหมายจากหลักการที่ตรงเป้าเข้าเรื่องของผู้คนบนฐานประสบการณ์ร่วม ตามคุณค่าอัตวิสัยส่วนตัวที่ยึดถือ ซึ่งจะก่อตัวเป็นเนื้อหาเฉพาะเจาะจงแห่งความหวัง นั่นหมายความว่ายาใจอาจช่วยให้เราแต่ละคนมีความหวังในชีวิตได้ โดยไม่จำต้องสมาทานหลักการต้นทางทั้งหมด (an anti-historicist intentional selective interpretation, ยาใจ, น.225, 275, 280, 285, 324)
อาจกล่าวได้ว่า ผู้คนในจารีตประเพณีนี้เป็นยาใจให้แก่เรา ทำให้เรารู้สึกต่อเนื่องไม่ขาดตอน ไม่โดดเดี่ยวเพราะเคยมีคนผ่าน รับรู้ร่วมประสบการณ์แบบเดียวกันมาก่อน (ยาใจ, น.323-324)
กระนั้นแล้ว ที่ผ่านมายาใจมีกี่ประเภทหรือ?
เท่าที่ไมเคิล อิกนาตีเอฟ ประมวลไว้ในหนังสือ พอสรุปแบ่งยาใจได้เป็น 3 ประเภท คือ
1) บันทึกข้อเขียน : Writing as self-dialogue หรือเขียนบันทึกเหมือนพูดคุยสนทนากับตัวเอง ให้ความหมายแก่ประสบการณ์ของตัวเอง ทั้งที่เป็นร้อยแก้ว, ร้อยกรอง, ลำนำคำร้อง, เพลง เป็นต้น
บันทึกดังกล่าวสะทกสะท้อนภาวะแบ่งแยกเป็นสองจิตสองใจ ที่เกิดการขัดแย้งต่อสู้กันเองในใจระหว่าง
o ความกลัว ความไม่เชื่อ ความสิ้นหวัง ความหมดศรัทธา ความไม่เชื่อมั่น ความหดหู่ท้อแท้ การหมดความหมาย ความกวัดแกว่งโลเล ความว่อกแว่ก ความหลงลืม ความคลุมเครือทางศีลธรรม การไม่ตัดสิน/ประณาม ศรัทธาในพระเจ้าทั้งที่ไม่อาจเข้าใจ
VS.
o เหตุผล วิทยาศาสตร์ ความเชื่อ ความหมาย ความหวัง ศรัทธาในเพื่อนมนุษย์ ความก้าวหน้า ประวัติศาสตร์ อุเบกขา ความเชื่อมั่น กำลังใจ การตัดสินใจยืนหยัดเข้าร่วม
ทั้งนี้ ไม่ใช่และไม่จำต้องเพื่อขจัดให้หมดสิ้นหรือแม้แต่เพื่อเอาชนะฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งลงไปจนเหลือแค่ฝ่ายเดียว แต่อาจเพื่อหาที่ตั้งที่อยู่อันเหมาะสมในความคิดจิตใจให้กับมันทั้งสองฝ่าย (ยาใจ, บทที่ 4, 5)
2)ผัสสะ : บางทียาใจซึ่งยั่งยืนที่สุดอาจปราศคำและปลอดเสียง มันอาจเป็นเพียงสัมผัส/การฟัง/ท่าทีของความห่วงใย เมตตาปรานี และช่วยเหลือซึ่งกันและกันในชุมชนของมนุษย์ผู้พึ่งพาอาศัยกัน
ดังปรากฏรายงานข่าวผู้เชี่ยวชาญหลากสาขาวิชาสรุปจากงานวิจัยหลายชิ้น ว่าการสัมผัสร่างกายถูกที่ถูกจังหวะช่วยปรับเปลี่ยนสุขภาพของผู้ได้รับการสัมผัสให้ดีขึ้นอย่างทรงพลังผิดหูผิดตา (sciencefocus.com/wellbeing/touch-deprivation-health-wellbeing)
การชราภาพแก่ตัวลง (aging) ก็อาจกลายเป็นยาใจได้ เมื่อตระหนักรู้ยอมรับว่าเราเป็นคนเท่ากัน คนเหมือนกันกับคนอื่น
หรือแม้แต่การตาย (dying) ก็ไม่จำต้องเป็นจังหวะโดดเดี่ยวที่สุดของชีวิต หากสามารถเป็นเรื่องของชุมชนคนต่างกันที่มาอยู่ร่วมกัน มีแง่มุมทางสาธารณะและสังคมที่ยาใจซึ่งกันและกัน ด้วยการช่วยเหลือ ดูแลและรับฟังกัน กุมมือกันและกัน เพื่อให้ความตายของคนเรามีความหมาย เป็นยาใจปลอบโยนคนที่เรารักและผู้ที่ยังอยู่ (ยาใจ, น.282-283 & บทที่ 17 ตายดี : ซิเซลี ซอนเดอร์ส กับสถานบริบาลผู้ป่วยระยะสุดท้าย)
3)ปฏิบัติยาใจ : ต่อภายนอก : ตราบเท่าที่เรารับสาส์นยาใจจากความอยุติธรรม สูญเสีย เจ็บปวด พ่ายแพ้ ล้มเหลวในอดีต จดจำสำนึกไว้และปฏิบัติการต่อสู้ต่อต้านสุดแรงไม่ปล่อยให้มันเกิดขึ้นอีก (Never Again!) มิไยว่าความพยายามของเรานั้นจะเปล่าประโยชน์ และงี่เง่า (absurd) สักปานใด เรานั่นแหละคือยาใจของผู้พ่ายแพ้และเสียสละเหล่านั้น สิ่งนั้น
แหละคือพันธะหน้าที่ซึ่งพวกเขาฝากฝังไว้ให้แก่เราด้วยศรัทธา
เหมือนดังการปักใจเด็ดเดี่ยวยืนหยัดพยายามต่อเนื่องคงเส้นคงวาของกลุ่มนักศึกษาประชาชนที่ชูป้ายเรียกร้องให้แก้ไข/ยกเลิกกฎหมายอาญามาตรา 112 ที่เชียงใหม่และกรุงเทพฯ ติดต่อกันมานานหลายปี (ดูรายงานข่าวกรณีต่างๆ ที่เกี่ยวข้องได้ที่เว็บไซต์ ศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชน https://tlhr2014.com/) ทั้งที่ดูห่างไกลความเป็นไปได้แทบไร้ความหวัง
อันเป็นไปดังยาใจที่อัลแบร์ต กามูส์ นักเขียนรางวัลโนเบลชาวฝรั่งเศส เขียนไว้ท้ายความเรียงเรื่อง “Le Mythe de Sisyphe” (1942, ตำนานซิซิฟัส) ว่า “Il faut imaginer Sisyphe heureux.” (เราจำต้องจินตนาการว่าซิซิฟัสนั้นมีความสุข ดู https://medium.com/@mominawrites/we-must-imagine-sisyphus-happy-688b9c7070e7)
ต่อภายใน : ยาใจคือการเพียรแสวงหาการให้อภัยจากผู้อื่นและให้อภัยตัวเอง โดยผ่านการตรวจสอบวิจารณ์ตนเอง ยอมรับสัจจะความจริงของความล้มเหลวและผิดพลาดของตัวเองอย่างจริงใจและสุดจิตสุดใจ เพื่อที่จะได้ชำระชะล้างคำโกหกและแก้ตัวทั้งหมดออกไปจากตัวเอง แล้วจะได้สามารถเริ่มต้นดำรงชีวิตอยู่ในสัจจะความจริงด้วยความรับผิดชอบต่อผู้อื่น กับตัวตนทางศีลธรรมและมโนธรรมสำนึกของตัวเองอีกครั้ง (ยาใจ, บทที่ 14, 15, 16)
จะเห็นได้ว่า ยาใจมีสรรพคุณช่วยให้ทนอยู่กับความทุกข์ มืดมน รอความตายได้อย่างมีความหวัง
ทว่าพร้อมกันนั้น เราก็พึงเก็บรักษาความสามารถสำรองที่จะสงสัย ตั้งคำถาม และเลิกเชื่อเรื่องเล่าสำหรับยาใจตัวเองเหล่านี้ได้ด้วย โดยเฉพาะข้อคิดเตือนใจว่า
ไม่มีหลักนามธรรมใดมีค่าควรแก่การเอาชีวิตผู้อื่นไปสังเวย!
โดยเฉพาะอย่างยิ่งในสถานการณ์ที่สังคมไทยกำลังประสบสภาวะ “อโนมี” (anomie) ท่ามกลางความพลิกผันเปลี่ยนแปลง หรือกล่าวอีกนัยหนึ่งคือ “ความไร้บรรทัดฐาน ความเสียระบบทางสังคมและส่วนตัวบุคคล การทำให้เสียกำลังทางใจ” (พจนานุกรมศัพท์สังคมวิทยา อังกฤษ-ไทย ฉบับราชบัณฑิตยสถาน, 2524, น.20)
ดังที่ศาสตราจารย์อรรถจักร์ สัตยานุรักษ์ แห่งมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ตั้งข้อสังเกตไว้อย่างแหลมคมชวนคิดเมื่อเร็วๆ นี้ว่า
อันชวนให้ตั้งคำถามส่งท้ายว่า : โลกทัศน์/ชีวทัศน์แบบพุทธธรรมก็ดี, ลัทธิสังคมนิยมก็ดี, ลัทธิเสรีนิยมก็ดี, ประชาธิปไตยก็ดี, ราชาชาตินิยม/ความเป็นไทยก็ตามที ฯลฯ ยังยาใจคนไทยได้อยู่หรือไม่? อย่างไร? เบื้องหน้าเทคโนโลยีผลิตซ้ำ ดิจิทัลยุค IT & AI ที่แพร่หลายมันออกไปในสังคม แต่ขณะเดียวกันก็ทำให้ดุลพินิจและวาทกรรมมหาชนที่อิงอาศัยหลักการเหล่านี้มีอันเสื่อมสามานย์ลง และบ่อยครั้งกระทั่งตอหลดตอแหลด้วยซ้ำไป
(อ่านต่อสัปดาห์หน้า)
