ขอฝนของประชาชน เป็นสงกรานต์-เมษายน

| สุจิตต์ วงษ์เทศ

เดือน 5 (จันทรคติ) เป็นหน้าแล้ง (ฝนไม่ตก) ของบริเวณแผ่นดินใหญ่ภาคพื้นทวีปอุษาคเนย์ ซึ่งตรงกับขึ้นศักราชใหม่ของอินเดีย เรียกมหาสงกรานต์ เดือนเมษายน (สุริยคติ)

หลังรับสงกรานต์จากอินเดียใต้ ราชสำนักในไทยผนวกการละเล่นเซ่นผีขอฝนทางศาสนาผีของประชาชนหลายพันปีมาแล้ว รวมเข้าเป็นการละเล่นหลวงในพระราชพิธี “เดือน 5 เผด็จศกลดแจตรออกสนาม” หมายถึง พระราชพิธีเดือน 5 (ทางจันทรคติ) ตรงกับสงกรานต์ เมษายน (ทางสุริยคติ) เป็นพิธีขึ้นศักราชใหม่ (ตรงกับขึ้นปีใหม่ตามปฏิทินสากล) มีการละเล่นในสนามกลางแจ้ง

การละเล่นของประชาชนทางศาสนาผีที่ถูกผนวกเป็นพิธีหลวงมีรายชื่อในกฎมณเฑียรบาล ได้แก่ ล่อช้าง, รันแทะ, วัวชน, กระบือชน, ชุมพาชน, ช้างชน, คนชน, ปรบไก่, คลีชง โคน, ปล้ำมวย, ตีดั้ง, ฟันแย่ง, เชิงแวง, เล่นกล, คลีม้า

การละเล่นทางศาสนาผีดั้งเดิมถูกผนวกเป็นการละเล่นในราชสำนักเป็นเรื่องปกติ แต่ที่ “ไม่ปกติ” ก็คือสังคมไทยถูกทำให้เข้าใจว่าการละเล่นทางศาสนาผีเหล่านั้นมากับ “สงกรานต์” ซึ่งไม่จริง เพราะการละเล่นเหล่านั้นไม่มีในอินเดีย

หลังรับศาสนาจากอินเดีย ราว 1,500 ปีมาแล้ว เมื่อเรือน พ.ศ.1000 ในไทยและอุษาคเนย์รับวัฒนธรรมจากอินเดียอีกอย่างน้อย 2 เรื่อง คือ เผาศพและสงกรานต์

เผาศพ ในไทยและอุษาคเนย์เผาศพแล้วเก็บอัฐิ (กระดูกคนตายที่ถูกไฟเผาไม่หมด) สืบทอดการเก็บกระดูกคนตายตามความเชื่อเรื่องขวัญทางศาสนาผีที่มีแต่ดั้งเดิม (ในอินเดียเผาแล้วโยนเถ้าถ่านทิ้งน้ำ ไม่เก็บกระดูก)

เก็บอัฐิ ต่างกัน 2 ระดับ คือ ระดับชนชั้นนำ กับระดับชาวบ้าน ชนชั้นนำ อัฐิถูกบรรจุในภาชนะเรียกสมัยต่อมาว่าโกศ เก็บไว้ในที่รโหฐาน เช่น หอพระในวัง หรือฐานพระประธานวัดหลวง เป็นต้น ชาวบ้าน อัฐิถูกบรรจุในหม้อดินเผาที่ปิดปากหม้อด้วยผ้า แล้วฝากไว้ในวัดตามศาลาที่สมภารวัดกำหนด (บางวัดสมัยก่อนมีหม้อกระดูกวางกองเต็มด้านใดด้านหนึ่งของศาลาใหญ่)

รดน้ำดำหัวอัฐิบรรพชน ถูกแปลงเป็นพิธีทางศาสนาพุทธ ด้วยการทำบุญเลี้ยงพระ แล้วเชิญภาชนะใส่อัฐิบรรพชนมาทำพิธีด้วยการกรวดน้ำและประพรมน้ำหอมน้ำปรุงทั่วอัฐิในภาชนะ

หมายถึง รดน้ำดำหัวผีบรรพชนเพื่อขอฝนให้ตกต้องตามฤดูกาล แล้วถูกเรียกชื่อพิธีเป็นภาษาบาลีว่า “ชักบังสุกุล” จากนั้นสร้างนิยามคำอธิบายใหม่ตามคติพุทธสืบมาจนทุกวันนี้

พระพุทธรูป ถูกเชื่อว่าเป็น “ร่างเสมือน” มีผีหรือขวัญสิง จึงถูกทำพิธีรดน้ำดำหัว เรียก “สรงน้ำพระ”

รดน้ำดำหัวบรรพชนมีชีวิตยังถือปฏิบัติสืบต่อไม่ขาดสาย แต่ขยายถึงอาบน้ำพระสงฆ์ในวัดประจำหมู่บ้านจนทุกวันนี้

เข้าทรงแม่ศรี

หลังรับวัฒนธรรมอินเดีย ความเชื่ออุษาคเนย์เรื่องแม่ข้าว (ทางศาสนาผี) ถูกยกย่องเป็นแม่ศรี (ทางศาสนาพราหมณ์-ฮินดู) มีการละเล่นเข้าทรงแม่ศรี หมายถึง เข้าทรงแม่โพสพ (คือแม่ข้าว)

แม่ศรี คือ แม่โพสพ เป็น “เทวีข้าว” (หมายถึง เทวีแห่งข้าว) มีความหมายโดยรวมว่าหญิงเป็นใหญ่มีอำนาจทั้งน้ำและดิน สามารถบันดาลความอุดมสมบูรณ์ในพืชพรรณธัญญาข้าวปลาอาหารและโชคลาภทั้งปวง

เข้าทรงแม่ศรี เป็นการละเล่นสำคัญที่สุดของพิธีเลี้ยงช่วงสงกรานต์ เริ่มด้วยเชิญผีบรรพชนมาลงทรงหญิงคนหนึ่งมีผ้าปิดตา (เข้าทรง) แล้วฟ้อนรำทำท่าต่างจากอาการปกติในชีวิตประจำวัน โดยมีชาวบ้านที่ร่วมพิธีพากันร้องเพลงและปรบมือเข้าจังหวะพร้อมกัน บางทีมีโกร่ง, เกราะ, กรับ (กระบอกไม้ไผ่ขนาดต่างกัน) เคาะด้วย

แม่ศรี คือ แม่โพสพหรือแม่ข้าว (เจ้าแม่แห่งข้าว) หมายถึง ผีข้าว คือ ผีที่สิงในเม็ดข้าว, รวงข้าว, ต้นข้าว

มีคำร้องจากความทรงจำต่างกันหลายสำนวนของชาวบ้านแต่ก่อน ดังนี้

๏ แม่สีเอย แม่สีสาสะ

ยกมือไหว้พระ ว่าจะมีคนชม

ขนคิ้วเจ้าต่อ ขนคอเจ้ากลม

ชักผ้าปิดนม ชมแม่สีเอย

๏ แม่ศรีเอย แม่ศรีสาคร

นมยานหน้าอ่อน ผัวหรือจะร้างเจ้าได้

เจ้ามาสลัดตัดพี่ เจ้าไปมีผัวใหม่

เห็นใจเจ้าแล้ว นะแม่สาคร

กระอั้วแทงควาย

การละเล่นบวดควายในพิธีราษฎร์เมื่อหลายพันปีมาแล้ว เป็นต้นตอกระอั้วแทงควายของราชสำนัก พบคำบอกเล่าสืบกันมา ดังนี้

กระอั้ว เป็นชื่อนางหญิงคนหนึ่ง มีผัวคนหนึ่ง (ไม่มีชื่อ) คืนหนึ่งนางกระอั้วฝันว่าได้กินแกงตับควายอร่อยมาก เมื่อตื่นขึ้นเช้าให้ผัวไปหาตับควายมาแกง

ผัวนางกระอั้วถือหอกเข้าป่า พบควายป่าตัวหนึ่งจึงฉวยหอกแทง แต่ถูกควายป่าขวิดจนตัวเองล้มลง

นางกระอั้วเห็นผัวเพลี่ยงพล้ำจึงคว้าหอกจากมือผัว แล้วแทงจนควายป่าตาย

กระอั้ว กระแอ เป็นต่างชาติ กระอั้วแทงควาย สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงอธิบายว่าเป็นการละเล่นของพวกทวาย (เมืองทวาย ริมอ่าวเมาะตะมะในพม่า) กระอั้วเป็นชื่อผัว มีเมียชื่อนางกระแอ เป็นชื่อภาษาทวาย [สาส์นสมเด็จ ลายพระหัตถ์ฉบับลงวันที่ 26 พฤศจิกายน 2479]

กระอั้วแทงควาย ถูกดัดแปลงเป็น “กระตั้วแทงเสือ” ในปัจจุบัน