บทความพิเศษ | สุภา ปัทมานันท์
ประชากรวัยทำงานในญี่ปุ่นอยู่ภายใต้รูปแบบการจ้างงานหลายแบบ มีทั้งแบบเป็นพนักงานประจำ（正社員）มีความมั่นคงในชีวิต อยู่กันยาว ๆ ไปจนเกษียณ มีสวัสดิการครบถ้วน กล่าวอีกนัยหนึ่ง คือ การจ้างงานตลอดชีพ（終身雇用）แบบที่ทำกันมาตั้งแต่ดั้งเดิม ส่วนพนักงานจ้างชั่วคราว（非正規社員）จ้างกันเป็นช่วงเวลา เงินเดือนค่าจ้างไม่เท่าพนักงานประจำ อีกทั้งไม่มีสวัสดิการ โบนัส ฯลฯ
นอกจากนี้ก็มีพนักงานพาร์ตไทม์（パート・アルバイト）ส่วนใหญ่เป็นแม่บ้าน ทำงานช่วยค่าใช้จ่ายในครอบครัว นักเรียน นักศึกษา หาเงินค่าเล่าเรียน ค่าใช้จ่ายส่วนตัว และการจ้างชั่วคราวแบบทำงานได้เงิน แถมได้เที่ยว（旅バイト）ส่วนใหญ่ผู้สูงวัยทำงานสั้น ๆ ในจังหวัดที่ไม่เคยไป เสร็จงานแล้วได้เที่ยว (อ่านเพิ่ม “ทำงานได้เงิน แถมได้เที่ยว : เทรนด์ใหม่ในญี่ปุ่น”) เป็นต้น
ปัจจุบันมีการจ้างงานแบบ spot work（スポットワーク）ในญี่ปุ่นมากขึ้น คือ ทำงานช่วงสั้นๆ ไม่กี่ชั่วโมงหรือเพียงวันเดียว เปลี่ยนสถานที่ไปเรื่อย ๆ แล้วแต่นายจ้างที่ไหนต้องการแรงงาน ขั้นตอนสมัครงานไม่มีอะไรยุ่งยาก สมัครผ่านแอพพลิเคชั่น ไม่ต้องมีการสัมภาษณ์ ไม่ต้องส่งประวัติการศึกษา จบงานก็รับค่าจ้างทันที ไม่มีสวัสดิการใด ๆ หากสถานที่เดิมยังต้องการก็ทำต่อไป หรือไม่ชอบงานแบบนี้ก็หางานอื่น จังหวัดอื่นได้ มีอิสระในการเลือกงาน อยากทำงานอะไรก็เลือกได้
รูปแบบงานเช่นนี้น่าจะเหมาะกับแม่บ้าน นักศึกษา คนหลังเกษียณ คนที่ต้องการทำงานในเวลาว่าง ไม่อยากอยู่เฉย ๆ อยากมีรายได้เพิ่มขึ้นบ้าง ถ้าทำงานก็ได้เงิน ขี้เกียจไม่อยากทำก็ไม่ได้เงิน ไม่มีข้อผูกพันใด ๆ
ทั้งนี้มีสาเหตุมาจากการขาดแคลนแรงงาน ฝ่ายนายจ้างต้องการแรงงานเร่งด่วน เฉพาะกิจ มีคนลางานกะทันหัน ช่วงเทศกาลมีงานล้นมือ ฯลฯ ส่วนใหญ่เป็นงานบริการในร้านอาหาร ห้างค้าปลีก งานโลจิสติกส์ งานอีเว้นต์ งานทำความสะอาด เป็นต้น ที่ธุรกิจต้องดำเนินไปไม่หยุดชะงักเพราะคนงานไม่พอ ส่วนคนทำงานก็สามารถเลือกงาน เลือกสถานที่ทำงานได้ และได้รับเงินเมื่อเสร็จงานในวันนั้น ไม่ต้องรอถึงสิ้นเดือน ที่สำคัญคือไม่ต้องผ่านกระบวนการสัมภาษณ์อย่างเข้มงวดของฝ่ายบุคคลหลายรอบแบบการสมัครงานประจำในบริษัททั่วไป
ข้อมูล ปี 2024 ญี่ปุ่นมีการจ้างงานแบบ spot work เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วกว่า 30% ที่น่าสนใจคือ มีประชากรวัยทำงาน วัยหนุ่มสาวจำนวนมากเข้ามาอยู่ในรูปแบบการจ้างงานแบบนี้ เงินค่าจ้างที่ได้รับในวันนั้น ๆ ใช้จ่ายเป็นค่าอาหาร ค่าที่พัก ใช้ชีวิตไปวันต่อวันโดยแทบไม่มีเงินสำรองเลย แต่ชีวิตมีอิสระ
เรียวตะ ชายหนุ่มวัย 31 ปี หลังเรียนจบมหาวิทยาลัย ผ่านงานบริษัทสิ่งพิมพ์และพนักงาน out source ของบริษัทไอที มีเงินเดือนสุทธิไม่ถึง 2 แสนเยน งานหนักเกินความสามารถจะรับมือ เมื่อปรึกษาหัวหน้ากลับถูกดุด่า ไล่ให้ลาออกไป
เมื่อจำใจลาออกและต้องทนกับสุขภาพทรุดโทรมอยู่ปีกว่า ใช้ชีวิตอยู่คนเดียว สภาพห้องรกรุงรังแทบไม่มีที่นั่ง ทุกวันเสาร์เขาออกไปรับอาหารแจกฟรีจากองค์กรการกุศล ส่วนวันอื่น ๆ ใช้เงินค่าอาหารอย่างประหยัดสุด ๆ ปลูกผักในห้อง ขออาหารเหลือจากเพื่อนบ้าง อดบ้างกินบ้าง เงินเก็บแทบไม่มีเหลือ รับงาน spot work ดูผ่านแอพฯในมือถือตลอด พยายามให้ได้ค่าตอบแทนจ่ายค่าเช่าห้องราคา 5 หมื่นเยน และเหลือพอมีกินบ้าง
เคยคิดอยากทำงานประจำอีกครั้ง แม้ว่าการทำงาน spot work จะพออยู่ได้ตามสภาพ แต่ยอมรับว่าวิตกกังวลถึงอนาคต ชีวิตไม่ง่ายเลย ในวัยเด็กถูกพ่อแม่เลี้ยงมาแบบใช้ความรุนแรงในครอบครัว มีปัญหาสุขสภาพจิตตั้งแต่นั้นมา ไม่เคยคิดจะกลับบ้านเกิดเพื่ออาศัยอยู่กับพ่อแม่อีกเลย ความคิดเช่นนี้เมื่อเปรียบเทียบกับคนยุคก่อน ๆ หากมีปัญหาการใช้ชีวิตในเมืองใหญ่หรือตกงานก็มักจะกลับไปตั้งหลักกับพ่อแม่ที่บ้านเกิด แต่ปัจจุบัน คนหนุ่มสาวรุ่นนี้ มีพ่อแม่ในยุคที่ต้องเผชิญปัญหาเศรษฐกิจและการหางานในช่วงหลังฟองสบู่แตกช่วงหลังปี 1990 เป็นต้นมา พ่อแม่ก็แทบเอาตัวไม่รอดอยู่แล้ว และกำลังอยู่ในวัยใกล้เกษียณด้วย
มีผลสำรวจในปี 2023 ขององค์กรไม่แสวงหาผลกำไร เกี่ยวกับสภาพที่อยู่อาศัยของคนหนุ่มสาววัย 10 – 30 ปี จำนวน 304 คน มีเพียง 30% เท่านั้นที่ตอบว่า “มีที่อยู่ที่ปลอดภัย สบายใจ” 26% ตอบว่า “มีที่อยู่ แต่ถูกใช้ความรุนแรงจากคนที่อยู่ด้วย รู้สึกไม่ปลอดภัย ไม่มีทางเลือก” ส่วนที่เหลือ ตอบว่า “ใช้ชีวิตอยู่ตามเน็ตคาเฟ่ อยู่ริมถนน อาศัยเพื่อน ย้ายที่อยู่ไปเรื่อยๆ”
กระทรวงสาธารณสุขและแรงงานญี่ปุ่น มีตัวเลขในปี 2021 ผู้อยู่ในวัย 20 – 30 ปีที่มีรายได้สุทธิต่ำกว่าค่าเฉลี่ย อยู่ในภาวะขัดสน มี 15.4% คิดเป็น 1ใน 7 คน จำนวนสูงถึง 3 ล้านคน ขณะนี้เวลาผ่านมาหลายปี ค่าครองชีพสูงขึ้นมาก แน่นอนว่าจำนวนคนก็เพิ่มขึ้นมากกว่านี้ และที่น่าสนใจคือ คนเหล่านี้พยายามสู้ชีวิตด้วยตัวเอง ดูได้จากจำนวนคนที่มายื่นขอรับความช่วยเหลือด้านการดำรงชีวิตประจำวันจากรัฐเพียง 1.5 แสนราย ส่วนผู้ขอรับความช่วยเหลือด้านที่อยู่อาศัย การหางานทำ มีราว 2.5 หมื่นคนเท่านั้น อาจเป็นเพราะต้องลงทะเบียนประวัติ เจ้าตัวไม่อยากเปิดเผยข้อมูลส่วนตัว
คนหนุ่มสาวเหล่านี้ ดำรงชีพด้วยการทำงานแบบ spot work โนดะ หนุ่มวัย 24 ปี เป็นอีกหนึ่งตัวอย่างที่เวียนทำงานไปตามเมืองใหญ่ ทั้งโตเกียว โอซากา ฟุคุโอกะ ทำงานประกอบชิ้นส่วน คลังสินค้า ขนส่ง ฯลฯ มีโทรศัพท์มือถือติดตัวคอยเช็คดูงานที่จะทำต่อไป โดยทั่วไปได้ค่าตอบแทนวันละ 1 หมื่นเยน บางช่วงแทบไม่เหลือเงินไปเช่าเน็ตคาเฟ่ เคยใช้ชีวิตริมถนนอยู่หลายวัน แต่ก็ไม่คิดที่จะกลับไปหาพ่อแม่เพื่อขออาศัยอยู่ด้วย เพราะพ่อแม่ก็ไม่ได้มีรายได้มากนัก เวลาลำบากจะไปพึ่งพ่อแม่ที่แก่ตัวลง เป็นเรื่องน่าอาย
การทำงานแบบ spot work ของคนวัยหนุ่มสาวญี่ปุ่น อาจตอบโจทย์ด้านความเป็นอิสระในการใช้ชีวิต ไม่ต้องอยู่ในกรอบระเบียบที่เคร่งครัดและทำงานทุ่มเทแบบการทำงานในองค์กรใหญ่ๆ ทำให้เกิดความเครียด มีปัญหาสุขภาพและสุขภาพจิตตามมา แต่ต้องแลกกับความไม่มั่นคงในอนาคต มีชีวิตอยู่รอดเป็นวัน ๆ ด้วยตัวเอง ไม่พึ่งพิงผู้ใด ไม่พะวงถึงวันที่ก้าวเข้าสู่ผู้สูงวัย
แค่มีชีวิตอยู่เพียงวันนี้…
คนวัยทำงานญี่ปุ่นไม่ได้สุขสบายอย่างที่เข้าใจกัน…
