คอลัมน์ การเมืองวัฒนธรรม
เกษียร เตชะพีระ
- ยาใจคนเจ็บ: 1) คำถามยามพ่ายแพ้
- ยาใจคนเจ็บ: 2) ปรัชญายาใจ
- ยาใจคนเจ็บ: 3) วิถียาใจ
- ยาใจคนเจ็บ: 4) แสงดาวแห่งศรัทธา
- อ่านบทความทั้งหมดของเกษียร เตชะพีระ คลิกที่นี่
ในบรรดาคนรุ่น 6 ตุลาคม 2519 ทั้งที่ถูกจับกุมติดคุกและเข้าป่า ธงชัย วินิจจะกูล เป็นคนแรกๆ ที่ได้ทุนไปเรียนต่อปริญญาเอกประวัติศาสตร์ที่มหาวิทยาลัยซิดนีย์ ออสเตรเลีย และค่าที่เราอยู่ในยุคแสวงหาครั้งที่สองออกไปนอกกรอบความคิดเหมา เจ๋อตง หลังการล่มสลายแห่งการต่อสู้ด้วยอาวุธของ พคท. ธงชัยจึงหนุนช่วยการแสวงหาของเพื่อนฝูงในเมืองไทย โดยส่งหนังสือแนวคิดก้าวหน้าต่างๆ มาให้ด้วยน้ำใจไมตรีอยู่เนืองๆ
หนึ่งในนั้นมีเล่ม The Age of Permanent Revolution : A Trotsky Anthology (1964) ซึ่งมี Isaac Deutscher เป็นบรรณาธิการและเขียนบทนำให้ด้วย ในฐานที่เขาเป็นนักเขียนมาร์กซิสต์ชาวโปแลนด์ผู้เชี่ยวชาญสหภาพโซเวียต และได้เขียนชีวประวัติฉบับมาตรฐานของสตาลินและทรอตสกี้ สองผู้นำการปฏิวัติบอลเชวิคออกมา (https://en.wikipedia.org/wiki/Isaac_Deutscher)
ข้อเขียนแรกของทรอตสกี้ในหนังสือเล่มนี้ที่สะดุดใจผมได้แก่บันทึกซึ่งเขาเขียนยาใจตัวเองขณะต้องเนรเทศจากรัฐบาลพระเจ้าซาร์ ไปอยู่แดนกันดารไซบีเรียเมื่อต้นปี 1901 ขณะอายุไม่ทัน 22 ปีดี ซึ่งเขาสมมุติบทสนทนาสั้นๆ ระหว่างตัวเองในฐานะนักปฏิวัติกับบุคลาธิษฐานแห่งศตวรรษที่ 20 ชื่อเรื่อง “ว่าด้วยทรรศนะมองโลกในแง่ดีกับทรรศนะมองโลกในแง่ร้าย : เกี่ยวกับศตวรรษที่ 20 และปัญหาอื่นๆ อีกหลายประเด็น” มันลงท้ายว่า
“…ดูประหนึ่งว่าศตวรรษใหม่ ยักษ์ใหญ่ผู้เพิ่งย่างกรายเข้ามาตนนี้ มุ่งมั่น ณ จังหวะที่มันปรากฏกายขึ้นที่จะขับไสไล่ส่งคน มองโลกในแง่ดีให้หันไปมองโลกในแง่ร้ายอย่างเด็ดขาดสัมบูรณ์ และปลงตกนิพพานไปเสียจากเรื่องราวของพลเมือง
“ยูโทเปียจงพินาศ! ศรัทธาจงฉิบหาย! ความรักจงวอดวาย! ความหวังจงตายตกไปตามกัน! ศตวรรษที่ยี่สิบประกาศก้อง กัมปนาทออกมาท่ามกลางปืนใหญ่ยิงกระหน่ำเป็นชุดและเสียงปืนรัวครั่นครืน
“จงยอมแพ้เสีย ไอ้นักฝันน่าสมเพช ข้าอยู่นี่ ศตวรรษที่ยี่สิบที่เจ้าคอยมาแสนนาน ‘อนาคต’ ของเจ้านั่นไง
“ไม่หรอก, คนมองโลกในแง่ดีกล่าวตอบอย่างถ่อมตน : ท่าน – ท่านเป็นเพียงปัจจุบันเท่านั้นเอง”
(pp. 40-41, แปลและเน้นหนักโดยผู้เขียน)
ถ้อยคำกระชับจับใจ นัยอันฮึกเหิมท้าทายแข็งกล้าทรงพลังของประโยคสุดท้าย “ท่านเป็นเพียงปัจจุบันเท่านั้นเอง” ใน บันทึกของทรอตสกี้ซาบซึ้งตรึงตราคนออกจากป่าผู้ปราชัยอย่างผมจนดลใจให้เขียนบทกลอน “มันเป็นเพียงวันนี้เท่านั้นเอง” ขึ้นมาซึ่งตีพิมพ์ครั้งแรกหลังปกหนังสือรอยต่อแห่งยุคสมัย (2526) อันเป็นบันทึกบทสนทนาวิวาทะแสวงหาครั้งที่สองในหมู่นักศึกษา ปัญญาชนลูกศิษย์ลูกหาอาจารย์สุลักษณ์ ศิวรักษ์ แถวซอยสันติภาพ ถนนนเรศ เขตบางรัก กทม. ที่ผมได้มีโอกาสไปร่วมด้วย ดังภาพด้านล่างนี้
ชีวิต 43 ปีของบทกลอน “มันเป็นเพียงวันนี้เท่านั้นเอง” ภายหลังมันจุติในบรรณพิภพออกจะพลิกแพลงผาดโผนอย่างนึกไม่ถึง ตามลำดับสำคัญๆ ดังนี้
เริ่มจากสมศักดิ์ เจียมธีรสกุล ไปพบเห็นบทสุดท้ายของกลอนชิ้นนี้เข้า และคงชอบใจจนแปลออกมาเป็นภาษาอังกฤษ (โดยไม่ได้บอกกล่าวผม) แล้วโพสต์ไว้ในเว็บ www.thaingo.org ในหัวข้อ “กวีบทหนึ่ง” เมื่อปี 2547 ตามภาพ (ที่ 2)
สิบปีต่อมาเมื่อผมกลับมาเขียนกลอนการเมืองเป็นประจำอีกครั้งในช่วงสถานการณ์การเคลื่อนไหวของขบวนการนกหวีด กปปส.@กำนันสุเทพ เทือกสุบรรณ (ปลายปี 2556-ต้นปี 2557 wiki.kpi.ac.th/index.php?title=กปปส.) ทางสำนักพิมพ์ชายขอบ ซึ่งมีคุณสฤณี อาชวานันทกุล เป็นบรรณาธิการบริหาร ก็ได้ขอให้ผมช่วยรวบรวมบทกาพย์กลอนในช่วงนั้นเพื่อตีพิมพ์เป็นเล่มโดยตั้งชื่อว่า มันเป็นเพียงวันนี้เท่านั้นเอง : รวมกาพย์กลอนการเมืองในทศวรรษอันสาบสูญ (มีนาคม 2557)
และแล้วเมื่อเกิดรัฐประหาร คสช.ขึ้นเมื่อวันที่ 22 พฤษภาคม 2557 ปรากฏว่าราวหนึ่งเดือนให้หลังก็มีผู้ประสงค์ดีที่ไม่ทราบชื่อซื้อเนื้อที่โฆษณาหนังสือพิมพ์ข่าวสดเป็นกรอบเล็กๆ แล้วลงพิมพ์กลอน “มันเป็นเพียงวันนี้เท่านั้นเอง” บทสุดท้าย พร้อมจ่าข้อความลงท้าย “ถึงเพื่อนผู้กำลังสิ้นหวัง” จากฉบับวันที่ 25 มิถุนายน ถึง 3 กรกฎาคม 2557 ต่อกัน 9 วัน โดยเสียค่าโฆษณาวันละ 3,200 บาท คิดเบ็ดเสร็จเป็นเงิน 28,800 บาท แต่ได้ลด 20% จึงเป็นค่าใช้จ่ายจริงทั้งสิ้น 23,040 บาท (ดูภาพที่ 3 ขอบคุณข้อมูล จากกอง บก.ข่าวสด) ทั้งนี้ โดยผมไม่ทราบหรือรู้เห็นอะไรด้วยล่วงหน้าเลย มาทราบต่อภายหลังเมื่อมีคนแคปโฆษณาดังกล่าวส่งให้
ท้ายที่สุด สองปีต่อมา จู่ๆ ก็มีผู้ส่งลิงก์คลิปวิดีโอลง YouTube มาให้ เป็นของกลุ่มนักเคลื่อนไหวกิจกรรมนักคิดนักเขียนที่แสดงจุดยืนคัดค้านรัฐประหารของ คสช. ในนามกลุ่มพลเมืองโต้กลับ (Resistant Citizen) (ภาพที่ 4) ผลัดกันอ่านกลอน “มันเป็นเพียงวันนี้เท่านั้นเอง” ทั้งบทตั้งแต่ต้นจนจบ บางท่านเป็นผู้ที่ผมคุ้นหน้าค่าตา เช่น คุณสมบัติ บุญงามอนงค์, คุณรังสิมันต์ โรม, คุณพริษฐ์ ชิวารักษ์, คุณโชติรส นาคสุทธิ์, คุณณัฏฐา มหัทธนา, อาจารย์เดชรัต สุขกำเนิด, อาจารย์ ดร.เบญจรัตน์ แซ่ฉั่ว เป็นต้น ขณะที่ท่านอื่นผมไม่คุ้นนัก
และแน่นอนครับ ผมไม่ทราบมาก่อน มารู้ทีหลังเมื่อวิดีโอคลิปนี้ลงเผยแพร่แล้ว แต่ก็ปลาบปลื้มชื่นชมในความกล้าหาญของท่านเหล่านั้นที่ออกมาสื่อสารยาใจแก่สังคมไทยในยามมืดมนใต้เงาเผด็จการ
จาก [ทรอตสกี้->ธงชัย->ผู้เขียน->เครือข่ายอาจารย์สุลักษณ์ ศิวรักษ์->สมศักดิ์ เจียมธีรสกุล->สฤณี อาชวานันทกุล->ผู้ประสงค์ดีที่ไม่ทราบชื่อ->พลเมืองโต้กลับ->ฯลฯ] นี่คือเส้นทางเคลื่อนที่ข้ามกาละข้ามเทศะข้ามความเชื่ออันมหัศจรรย์น่าทึ่งของยาใจขนานนี้ในท่ามกลาง “สังคมพันลึก” จากโลกสู่ไทย
(สำหรับแนวคิดสังคมพันลึก (deep society) ของผู้เขียน ดูบทความ “รัฐพันลึก vs. สังคมพันลึก” ตอนกลางและตอนจบ ที่ https://www.matichon.co.th/weekly/column/article_588 ; https://www.matichon.co.th/weekly/column/article_647)
(อ่านต่อสัปดาห์หน้า)
