ส่องลึกอิหร่าน: 11) ชนชาติส่วนน้อยกลุ่มต่างๆ ในอิหร่าน

คอลัมน์ การเมืองวัฒนธรรม
เกษียร เตชะพีระ

บทสัมภาษณ์เออวานด์ อับราฮาเมียน (1940-ปัจจุบัน) ศาสตราจารย์กิตติคุณด้านประวัติศาสตร์อิหร่านแห่ง City University of New York แปลเรียบเรียงจาก Ervand Abrahamian, “Iran Under Fire”, New Left Review, 157, January-February 2026, 33-54 :

กอง บก.NLR : เราจะทำความเข้าใจการเจรจาของอิหร่านกับอเมริกันรอบปัจจุบัน (ที่เมืองเจนีวา สวิตเซอร์แลนด์ ปลายเดือนกุมภาพันธ์ศกนี้ ก่อนเกิดสงครามใหญ่ล่าสุด) อย่างไรดีครับ?

เออวานด์ : สำหรับเรื่องนี้ จุดยืนฝ่ายอเมริกันก็ไร้เหตุผลอีกนั่นแหละครับ อย่างที่อาลี คาเมเนอี ผู้นำสูงสุดอิหร่าน (ตอนนั้น) บอกว่าพอคุณยอมตามข้อเรียกร้องของพวกอเมริกันข้อหนึ่ง พวกเขาก็เรียกร้องเอาอีกข้อ ถ้างั้นมันจะไปจบลงตรงไหน?

พวกอเมริกันบอกว่าขีปนาวุธถือเป็นภัยคุกคามใหญ่ ทว่าระหว่างสงครามสิบสองวันน่ะ (สงครามระหว่างอเมริกา-อิสราเอล vs. อิหร่านเมื่อ 13-24 มิถุนายน 2025) ขีปนาวุธของอิหร่านแค่ร้อยละ 5 เท่านั้นที่ยิงฝ่าเข้าไปในอิสราเอลได้ และป่านนี้อิสราเอลก็คงจะเตรียมพร้อมดีขึ้นแล้ว ถ้างั้นตกลงขีปนาวุธมันสำคัญแค่ไหนกันครับ? มันก็แค่วิธีบีบให้อิหร่านยอมจำนนเท่านั้นใช่ไหม?

อีกนั่นแหละ ไอ้ที่เรียกว่าปัญหากองกำลัง “ตัวแทน” (proxies) ของอิหร่านน่ะทึกทักกันว่ามันจะคุกคามตะวันออกกลางทั้งภูมิภาคเลย แต่เอาเข้าจริงกลุ่มฮิซบอลเลาะห์ในเลบานอนก็โดนรื้อถอนไปค่อนข้างมากแล้ว ส่วนกองกำลังอาสาสมัครที่เล็กกว่ามากในอิรักก็สงบเฉยอยู่ งั้นจะไปเพ่งเล็งรวมศูนย์ที่พวกนี้ทำไม?

นั่นแหละครับเป็นเหตุผลที่ทำไมเมื่อข้อเรียกร้องเหล่านี้ถูกหยิบยกขึ้นมาในการเจรจา มันก็น่าฉงนว่าอิสราเอลต้องการอะไรอื่นอีกกันแน่

ส่วนประธานาธิบดีทรัมป์ก็พูดเปิดเผยเลยเรื่องเปลี่ยนระบอบในอิหร่าน ซึ่งเป็นการเกลื่อนคำว่ารัฐประหารให้ฟังรื่นหูขึ้นแค่นั้นเอง แม้คำว่าเปลี่ยนระบอบเองก็ไม่นิยมใช้กันแล้วตอนนี้ แต่มันก็ยังหมายความว่ากองกำลังติดอาวุธ ซึ่งมักได้แก่กองทัพส่วนหนึ่งเข้ายึดอำนาจนั่นแหละ ความยุ่งยากในกรณีสถานการณ์อิหร่านก็คือกองทัพน่ะถูกแทรกทะลวงอย่างทั่วถึงโดยกองกำลังพิทักษ์การปฏิวัติอิหร่าน (IRGC) แล้วครับ ซึ่ง IRGC นั้นยังสุดโต่งกว่าพวกครูสอนศาสนาเสียอีก

พวกอเมริกันกับอิสราเอลอาจคิดว่าใครสักคนอาจยึดอำนาจจากข้างในได้ไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง แต่แทบแน่ใจได้เลยว่าไอ้ใครสักคนที่ว่านั้นจะโอละพ่อเป็นนายทหารกองกำลังพิทักษ์การปฏิวัติไปเสียฉิบ

พวกเขาต้องรู้แน่ด้วยว่าราชวงศ์ปาห์ลาวีนั้นจะไม่สามารถกลับอิหร่านได้ เว้นเสียแต่ทหารอเมริกันยกทัพเข้าไปด้วย นั่นเป็นเหตุผลที่ทำไมผมเฝ้าคิดว่าถ้าหากคุณลองสวมบทบาทฐานะของนายกฯ เนทันยาฮูแห่งอิสราเอล หรือประธานาธิบดีทรัมป์ดูนะครับ ว่ากันตามตรรกะแล้ว ถ้าหากรู้ว่าถึงยังไงเอาเข้าจริงก็เปลี่ยนระบอบในอิหร่านไม่ได้หรอกละก็ พวกเขาคงต้องกำลังนึกถึงการทำสิ่งที่ได้ถูกกระทำต่ออิรัก ซีเรีย และลิเบียมาแล้วนั่นแหละครับ กล่าวคือ ทำให้รัฐแตกแยกไปเป็นหน่วยเล็กหน่วยน้อยเสีย

(ดูข้อวิเคราะห์อธิบายเพิ่มเติมใน https://www.belfercenter.org/publication/wars-arab-states-partition-them)

กอง บก.NLR : ลู่ทางเป็นไปได้ที่ชนชาติส่วนน้อยกลุ่มต่างๆ ตามภูมิภาคของประเทศอิหร่านจะแยกตัวออกมาเป็นรัฐอิสระมีจริงจังแค่ไหนเพียงใดครับ? ชนชาติส่วนน้อยกลุ่มไหนน่าจะทำได้จริงจังที่สุด อย่างชาวอาเซอรี ชาวเคิร์ด ชาวบาลุค หรือชาวอาหรับ?

เออวานด์ : แน่นอนครับว่าชนชาติส่วนน้อยที่เห็นได้โดดเด่นกว่าเพื่อน ได้แก่ ชาวบาลุค ชาวเคิร์ด และชาวอาหรับ แต่ประเด็นปัญหาที่เป็นจริงในระยะยาวคือเรื่องชาวอาเซอรี
กล่าวในทางประวัติศาสตร์แล้ว ชาวอาเซอรีบูรณากรรมเข้ากับชนชั้นนำอิหร่านได้ค่อนข้างดีพอควรจนถึงทุกวันนี้ อย่างผู้นำสูงสุดอาลี คาเมเนอี ก็มาจากครอบครัวชาวอาเซอรี ประธานาธิบดีมาซูด เปเซชเกียน คนปัจจุบัน ก็เป็นชาวอาเซอรี คุณพูดไม่ได้หรอกครับว่ามีการเลือกปฏิบัติอย่างเป็นระบบ

แต่ในวัฒนธรรมและชีวิตประจำวันน่ะ มีการจำแนกชาวเปอร์เซียกับชาวอาเซอรีออกจากกันเป็นเอกเทศอยู่ และชาวอาเซอรีก็อ่อนไหวยิ่งต่อถ้อยคำแฝงนัยเชิงชาติพันธุ์ไม่ว่าชนิดใดๆ ตลกขำขันเรื่องชาติพันธุ์ไม่ได้ถูกอกถูกใจผู้คนในอิหร่านสักเท่าไรดอกนะครับ โดยเฉพาะในหมู่ชาวอาเซอรี ดังนั้น ก็กล่าวได้ว่ามีเอกลักษณ์ชนชาติอาเซอรีขั้นต้นอยู่

เวลาเราเห็นสังคมที่ดำเนินงานไปได้ในสภาพที่มีความแตกต่างทางชาติพันธุ์นั้น เรามักคิดว่ามันไม่สลักสำคัญสักปานใด อย่างในยูโกสลาเวียเมื่อทศวรรษ 1960 นั้น ผู้คนรับประกันกับผมว่าเอาเข้าจริงไม่มีความแตกต่างอะไรระหว่างชาวเซิร์บกับชาวโครแอตหรอก ทุกคนทำงานการไปด้วยกัน ฯลฯ แต่พอถึงจุดหนึ่ง โดยเฉพาะเมื่อมีการยุแหย่จากภายนอกเข้ามา รอยปริแยกทางชาติพันธุ์ก็อาจขยายกว้างออกไปได้ มันอาจถูกฉวยใช้โดยโฆษณาชวนเชื่อกับการปลุกระดม (ดังที่ได้เกิดขึ้นกับกรณีการล่มสลายของประเทศยูโกสลาเวียในทศวรรษ 1990 ดู https://waymagazine.org/yugoslavia-from-first-to-last/)

ในรอบยี่สิบปีหลังมานี้ พวกอิสราเอลได้แสดงความสนใจชอบกลต่อประเด็นปัญหาชาวอาเซอรี อิสราเอลได้เข้าเกี่ยวข้องพัวพันกับประเทศอาเซอร์ไบจาน (ซึ่งมีชาวอาเซอรีเป็นประชากรส่วนข้างมาก) อย่างเป็นระบบ พวกเขาผลิตหนังสือหนังหาออกมาว่าชาวอาเซอรีทางใต้ ซึ่งก็คือพวกที่อยู่ในอิหร่านนั้นใฝ่หาจะเข้าผนวกเป็นปึกแผ่นกับญาติพี่น้องในอาเซอร์ไบจานอย่างไร แน่ละครับว่าการนี้เป็นที่ปลาบปลื้มในกรุงบากูอันเป็นเมืองหลวงของอาเซอร์ไบจาน ค่าที่อาเซอร์ไบจานเองก็ใฝ่ทะยานจะแผ่ขยายเข้าไปทางตอนเหนือของอิหร่านเหมือนกัน

ดังนั้น นั่นก็เป็นเรื่องหนึ่งที่ต้องเฝ้าจับตาดูไว้ครับ

กอง บก.NLR : แบบนั้นก็แย่สำหรับประเทศอาร์เมเนียซีครับ

เออวานด์ : ใช่ครับ เรียกว่าเป็นฝันร้ายสำหรับอาร์เมเนียเลยละ (ดูแผนที่ประเทศ ARM. & AZERB. ทางเหนือ ของอิหร่านด้านบน) ทว่ามันจะกลายเป็นหายนภัยสำหรับอิหร่านครับ เพราะมีชุมชนชาวอาเซอรีกระจายกันอยู่ทั่วประเทศเลย ไม่ใช่แค่ตามพรมแดนทางตะวันตกเฉียงเหนือของอิหร่านเท่านั้น
ชาติพันธุ์น่ะไม่ใช่เรื่องที่ใครควรจะนำมาเล่นในทางการเมือง เพราะมันไม่เป็นคุณและรุนแรงสูงยิ่ง

กอง บก.NLR : ประชากรชาวอาเซอรีในอิหร่านมีขนาดเท่าไรครับ?

เออวานด์ : ประมาณ 20% หรือกว่านั้นครับ ผู้ซึ่งสนใจเรื่องประชากรชาติพันธุ์ต่างๆ ของอิหร่านที่สุดเนี่ยก็คือพวกอิสราเอล พวกเขาตีพิมพ์แผนที่ต่างๆ ของภูมิภาคซึ่งอาศัยข้อมูลชาติพันธุ์วรรณนาสมัยโซเวียตยุคต้นออกมา แผนที่เหล่านี้สนใจเป็นอย่างยิ่งในเรื่องชาติพันธุ์กับภาษา พวกเขายังผลิตแผนที่กลุ่มภาษาต่างๆ ในอิหร่านอย่างละเอียดด้วยครับ
แต่แผนที่พวกนี้ไม่ทันยุคทันสมัยอีกต่อไป ค่าที่ภาษาเปอร์เซียได้กลายมาเป็นภาษาประจำชาติแล้ว โดยผ่านการศึกษา แต่กระนั้นคุณก็ยังจะพบเอกลักษณ์ชาติพันธุ์ต่างๆ ได้อยู่นะครับ เช่น ชาวบัคเตียร์ ชาวกาชไก และชาวโลร์ ซึ่งสายสัมพันธ์ทางครอบครัวและท้องถิ่นของชาติพันธุ์เหล่านี้ก็ยังคงอยู่

(ดู https://www.britannica.com/topic/Bakhtyari ; https://hmong.in.th/wiki/Qashqai_people ; https://th.wikipedia.org/wiki/ชาวโลร์)