คอลัมน์ การเมืองวัฒนธรรม
เกษียร เตชะพีระ
- ยาใจคนเจ็บ: 1) คำถามยามพ่ายแพ้
- ยาใจคนเจ็บ: 2) ปรัชญายาใจ
- ยาใจคนเจ็บ: 3) วิถียาใจ
- ‘ฝ่ายซ้ายหายไปไหน?’
- แด่ชัยวัฒน์ สถาอานันท์
- อ่านบทความทั้งหมดของเกษียร เตชะพีระ คลิกที่นี่
หลังนำเสนอปรัชญาและวิถียาใจมาในตอนก่อนแล้ว ผมขอประยุกต์ยาใจเข้ากับตัวอย่างในเมืองไทยในลำดับต่อไป
ในบรรดาเพลงและกลอนแนวเพื่อชีวิตและปฏิวัติที่ผมแอบฮัมเบาๆ ยามเช้าระหว่างยืนข้างถนนรอรถสวัสดิการไปสอนหนังสือที่มหาวิทยาลัย จะมีเพลงแสงดาวแห่งศรัทธา ของจิตร ภูมิศักดิ์ (2473-2509) เป็นประจำ ความที่มันเพราะทั้งคำ ความ และทำนองกินใจ
อีกทั้งมันยังทำให้ผมอดฉงนสงสัยไม่ได้อยู่เสมอว่าในคุกขังลืมของเผด็จการทหารสัมบูรณาญาสิทธิ์ของจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ (2501-2507) และทางภายนอกก็ไม่ปรากฏกระแสการต่อสู้ของมวลชนเพื่อสังคมใหม่ในฝันอันเคยครึกโครมเลยนั้น จิตรเอาความหวัง ศรัทธา และการมองโลกในแง่ดีของเขามาจากไหนกัน?
เมือง บ่อยาง ผู้บุกเบิกค้นคว้ารวบรวมงานจิตรศึกษาคนแรกๆ และเป็นบรรณาธิการหนังสือ ความใฝ่ฝันแสนงาม : รวมงานกวีนิพนธ์ชุดสมบูรณ์ 2489-2509 ของจิตร ภูมิศักดิ์ (สำนักพิมพ์ดอกหญ้า, 2524) ได้บรรยายประกอบเนื้อเพลงนี้ที่หน้า 181-182 ของหนังสือว่า
“เพลงนี้แสดงลักษณะการมองโลกในแง่ดีของจิตร ภูมิศักดิ์ ถึงแม้ว่าจะถูกจับกุมคุมขัง แต่ก็มองเห็นความหวัง ฟ้าทั้งผืนแม้จะมืดมิดแต่ก็ยังมีดาวดวงน้อยแซมแต้ม การถูกจับกุมคุมขังมิใช่การสิ้นสุดบทบาทของชีวิต เมื่อมองเห็นความหวังแล้ว ก็มีพลังศรัทธาในการที่จะทำงานเพื่อผลประโยชน์ของสาธารณชนอีกต่อไปอย่างเชื่อมั่น ความเป็นจริงจะต้องปรากฏสักวันหนึ่งว่าใครทำอะไร เพื่อใคร
“จิตรแต่งเพลงนี้ในนามปากกา สุธรรม บุญรุ่ง ระหว่างปี พ.ศ.2503-2505 ซึ่งกำลังติดคุกอยู่ นอกจากจะใช้ปลุกพลังความหวังและศรัทธาของตัวเองแล้ว เนื้อร้องที่ประสานกับทำนองที่ไพเราะของเพลงนี้ยังใช้ปลุกพลังความหวังของเพื่อนร่วมคุกได้อย่างดีด้วย”
ข้อที่น่าทึ่งคือ เส้นทางของจิตร ภูมิศักดิ์ จากคุกคอมมิวนิสต์ลาดยาว มาสู่การเข้าป่าจับปืนร่วมต่อสู้ปฏิวัติใต้การนำของพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทยที่อีสานเหนือ จนเสียสละชีวิตที่สวนป่ายาง บ้านหนองกุง อำเภอวาริชภูมิ จังหวัดสกลนคร เมื่อวันที่ 5 พฤษภาคม 2509 (ดู กชกร บัวล้ำล้ำ, “จิตร ภูมิศักดิ์ กับความตายที่ยังคงมีชีวิต : อนุสรณ์สถานจิตร ภูมิศักดิ์ วาริชภูมิ สกลนคร” ซึ่งบรรยายสถานที่เสียสละชีวิตของจิตรและลำดับความเป็นมาของการค่อยๆ ก่อสร้างอนุสรณ์สถานโดยความร่วมแรงร่วมใจร่วมไม้ร่วมมือของอดีตมิตรสหาย ชาวบ้าน นักศึกษา นักวิชาการ องค์การบริหาร และสถาบันการศึกษาในท้องถิ่นไว้อย่างละเอียดพิสดารจนมีพิธีเปิดเป็นทางการเมื่่อ 5 พฤษภาคม 2556 https://commonmuze.com/node/486)
แล้วได้รับยกย่องเป็น “วีรชนปฏิวัติ” และแบบอย่างบุคคลผู้ควรบูชาของนักศึกษาปัญญาชนฝ่ายก้าวหน้าไทย โดยเฉพาะหลังเหตุการณ์ประชาชนลุกขึ้นสู้เมื่อ 14 ตุลาคม 2516 เป็นต้นมานั้น
เอาเข้าจริง จิตร ภูมิศักดิ์ ถูกจุดประกายในช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อสำคัญโดยคำแนะนำของสหายนักเขียนจีนนามเจ้าจื้อต่อกลุ่มปัญญาชน นักปฏิวัติไทยอันประกอบไปด้วยคุณกุหลาบ สายประดิษฐ์ นักเขียนปฏิวัติข้ามยุคสมัยข้ามแผ่นดินกับพวกที่จีนแผ่นดินใหญ่นั่นเอง!
ทั้งนี้ เป็นข้อค้นพบจากการวิจัยข้ามประเทศและค้นคว้าข้อมูลเอกสารส่วนบุคคลของคุณกุหลาบ สายประดิษฐ์ โดยคุณกนกวรรณ เปี่ยมสุวรรณศิริ ในวิทยานิพนธ์รัฐศาสตรมหาบัณฑิต มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เรื่อง กุหลาบบานบนผืนแผ่นดินจีน : โครงการสร้างความเป็นไทยที่ปฏิวัติของกุหลาบ สายประดิษฐ์ พ.ศ.2501-2517 (2565) ซึ่งจะตีพิมพ์ออกมาเป็นรูปเล่มโดยสำนักพิมพ์มติชนเร็วๆ นี้
(ดูบทความ กนกวรรณ เปี่ยมสุวรรณศิริ, “กุหลาบแดงบานบนผืนแผ่นดินจีน : อ่านชีวิตและความคิดภาคปัจฉิมวัย 34 ของ กุหลาบ สายประดิษฐ์ ผ่านเอกสารส่วนบุคคล”, จุลสารหอจดหมายเหตุธรรมศาสตร์, 29 (มิถุนายน 2568-พฤษภาคม 2569) ฉบับ 120 ปี “ศรีบูรพา” กุหลาบ สายประดิษฐ์ : ความคิด ความทรงจำกับเอกสารจดหมายเหตุ, น.34-69)
ยาใจที่เสนอแนะประดิษฐ์คิดสร้างและปรุงแต่งสูตรจากผืนแผ่นดินจีนได้มาแตกหน่อผลิดอกออกบากแผ่กว้างลงลึกในความคิดจิตใจของเพื่อนร่วมเส้นทางต่อสู้ปฏิวัติของจิตร แม้จนหกสิบปีหลังการจากไปของเขาและตัวการปฏิวัตินั้นเองก็ล่มสลายไปแล้ว จิตรยังคงเป็นไอคอนสัญลักษณ์วีรชนปฏิวัติที่คอยปลอบโยนให้ความหวังกำลังใจแก่อดีตสหายไม่สร่างซาดังภาพ (50 ปี 6 ตุลา กับเพลง 6 ตุลา)
และก็เช่นเดียวกับยาใจขนานประเสริฐอันทรงพลังทั้งหลายเพลง “แสงดาวแห่งศรัทธา” ได้กลายเป็นห่วงโซ่แห่งความหมายอันสุนทรีย์ ข้ามกาละ ข้ามเทศะ ข้ามความเชื่อ “มีเนื้อหาเป็นสากล ใครต่อใครจึงนำไปขับขานปลุกหัวใจผู้คนให้ลุกขึ้นสู้ แม้จะต้องเผชิญกับความทุกข์ยากและอุปสรรคทั้งปวง” (https://www.thepeople.co/read/politics/29635) ไม่ว่าจะเป็น
– วงคีตาญชลีขับร้องเพลง “แสงดาวแห่งศรัทธา” เวทีพันธมิตรประชาชนเพื่อประชาธิปไตย สะพานมัฆวานรังสรรค์ (2551 https://www.youtube.com/watch?v=ZMuduH4a5_I&t=1s)
– ปกมติชนสุดสัปดาห์รูปรักษาการนายกฯ ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร พาดปก “คนยังคงยืนเด่นโดยท้าทาย” (ต้นปี 2557)
– ปกเนชั่นสุดสัปดาห์รูปสุเทพ เทือกสุบรรณ ผู้นำ กปปส. พาดปก “ดาวศรัทธายังส่องแสงเบื้องบน” (กลางปี 2557) (ข้อมูลจาก https://themomentum.co/do-you-hear-the-people-sing-the-same-song/)
– เรื่องเล่าในเรือนจำของ ‘รุ้ง-ปนัสยา’ กับบทเพลงแสงดาวแห่งศรัทธา : Matichon TV (2563 www.youtube.com/watch?v=6XC5DyL7gdg)
– ซีรีส์ BL เรื่อง “แสงดาว แสงศรัทธา” (When Light Fades) อิงประวัติศาสตร์การเมืองไทย 6 ตุลาคม 2519 เมื่อนักศึกษาเลือกเข้าป่า เริ่มสตรีมทาง Viu 25 มิถุนายน 2569 (https://www.viu.com/ott/th/th/vod/3175309/แสงดาว-แสงศรัทธา-When-Light-Fades)
มาจนถึงจดหมายเปิดผนึกถึงเพื่อนร่วมอุดมการณ์ในวาระ 94 ปีการเปลี่ยนแปลงการปกครอง จากทนายอานนท์ นำภา จำเลยในเรือนจำ เมื่อ 24 มิถุนายน 2569(https://www.matichon.co.th/politics/news_5776628) ก็ปรากฏคำว่า “เมื่อฟ้ารุ่งราง”, “แสงดาว” และ “ศรัทธา” ในจดหมาย อันสะท้อนกังวานแห่งเพลงยาใจ “แสงดาวแห่งศรัทธา” ของจิตร ภูมิศักดิ์ อย่างเด่นถนัดชัดแจ้ง (ดูจดหมาย)
(อ่านต่อสัปดาห์หน้า)
