‘ผีที่ใช้ได้ค่ะ’ | ปราปต์ บุนปาน
ของดีมีอยู่ | ปราปต์ บุนปาน
เพิ่งมีโอกาสได้ชมภาพยนตร์เรื่อง “ผีใช้ได้ค่ะ” (A Useful Ghost) ผลงานการกำกับฯ ของ “รัชฏ์ภูมิ บุญบัญชาโชค” ซึ่งเป็นหนังไทยเรื่องแรกที่ได้รับ “รางวัลกรังด์ปรีซ์” ในสายการประกวด “คริติกส์วีก” ของเทศกาลภาพยนตร์นานาชาติเมืองคานส์ ประเทศฝรั่งเศส เมื่อช่วงกลางปีที่ผ่านมา
หนังมีองค์ประกอบของความสนุกสนาน อารมณ์ขันจิกกัดเสียดสี และสภาวะแปลกประหลาดของสังคมไทย ผสมผสานคลุกเคล้ากลมกลืนกันอยู่อย่างทรงเสน่ห์
ขณะที่นักแสดงทั้งในสายละครเวที หนังอินดี้ อินฟลูเอนเซอร์ออนไลน์ ไปจนถึงดาราสายเมนสตรีมอย่าง “ดาวิกา โฮร์เน่” และ “อาภาศิริ นิติพน” ก็ทำหน้าที่ของพวกตนได้ดี
เช่นเดียวกับบทภาพยนตร์ของรัชฏ์ภูมิที่มีแง่มุมให้ขบคิดตีความต่อได้มากมาย
โดยส่วนตัว รู้สึกสนใจในสองประเด็นใหญ่ๆ ของหนังไทยเรื่องนี้
ข้อแรก ตัวละครหลักและสมทบเกือบทั้งหมดในหนังล้วนใช้ชีวิตอย่าง “ตายซาก-แข็งทื่อ-ไร้ชีวิตชีวา” อยู่ภายใต้ “กฎระเบียบ” หลายชุด ที่ครอบคลุมทุกองคาพยพของสังคมไทยเอาไว้จนกระดิกตัวไปไหนแทบไม่ได้
แม้หนังไม่ได้นิยามเป็นภาษาไทยผ่านบทสนทนาระหว่างเหล่าตัวละครแบบชัดๆ ว่านี่คือปัญหาจากวัฒนธรรมของ “ระบบราชการ-รัฐราชการ” ที่ครอบงำวิถีชีวิตของคนไทยอย่างไพศาลและซึมลึก
แต่ในซับไตเติลภาษาอังกฤษของภาพยนตร์ กลับมีการใช้คำว่า “bureaucracy” มาอธิบายปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้น
อย่างไรก็ดี ประเด็นที่ผมสนใจ นั้นมิใช่แค่การที่หนังนำเสนอว่าคนไทยส่วนใหญ่ได้กลายเป็นเพียง “ส่วนเสี้ยว-อณู” อันไร้ประสิทธิภาพ-ความหมาย ภายใต้วัฒนธรรมดังกล่าวโดยถ้วนหน้า
แต่ “ผีใช้ได้ค่ะ” ได้แสดงให้ผู้ชมเห็นด้วยว่า “คนไทยที่ตายซาก” ทั้งหลาย ยังชาชินกับความแปลกประหลาด ไร้เหตุผล วิกลพิกล นานัปการ
พูดอีกอย่างคือ นอกจากพวกเขาและเธอจะตายซาก ขาดพลัง ไร้ความคิดสร้างสรรค์แล้ว แทบทุกคนยังวางเฉยต่อ “ความอปกติ” ทั้งหลาย ที่ควร “เป็นปกติ (สุข)” ได้มากกว่านี้
ข้อสอง แน่นอนว่าหนังเรื่องนี้พูดถึงและมีตัวละครหลักเป็น “ผี” (มากกว่าหนึ่งตนด้วย)
คำถามที่ชวนคิดก็คือ “ผีใช้ได้ค่ะ” ตามชื่อภาพยนตร์ นั้นหมายถึงอะไรกันแน่?
จากการตีความของผมเอง “ผีใช้ได้ค่ะ” หมายถึง “ผี” ที่ดำรงตนอย่างไม่แตกต่างไปจากเหล่า “มนุษย์ตายซาก-พลเมืองไร้พลัง” ซึ่งเล่าไปในข้อแรก
กล่าวคือเป็น “ผี” ผู้ยอมศิโรราบต่อ “อำนาจนำ” ในสังคม ทั้งที่ดำรงอยู่และใช้อำนาจในสถาบันครอบครัวหรือสถาบันการเมือง
“ผีใช้ได้ค่ะ” คือ “ผี” ที่เคยถูกกดขี่ข่มเหงเมื่อครั้งยังเป็นมนุษย์ ครั้นเมื่อกลายเป็น “วิญญาณ” ก็พยายามย้อนกลับมาสิง “เครื่องดูดฝุ่น” เพราะยังห่วงสามี ยังอยากมีลูก ยังยึดติดกับครอบครัว
ห่วง-บ่วงเหล่านั้นทำให้ “ผี” ตนนี้ ยอมตกเป็น “ผีที่ใช้ได้” ซึ่งคอย “รับใช้” มนุษย์ผู้เคยกดขี่ตนเองสมัยมีชีวิตอยู่ ตลอดจนมนุษย์ผู้มีอำนาจทางการเมืองเหนือ “ผี”
“ผีใช้ได้ค่ะ” อุทิศตน “รับใช้” มนุษย์ ด้วยการเข้าไป “ต่อสู้” หรือ “ขจัด” ผีตนอื่นๆ ซึ่งเคยเป็น “เหยื่ออธรรม” เช่นเดียวกัน
“รับใช้” ด้วยการพลีตนเป็น “เครื่องมือทางการเมือง” ที่ทำให้บรรดาคนเล็กคนน้อยในสังคมทยอย “หลงลืม” ผีตนอื่นเหล่านั้น หรือหลงลืมการต่อสู้ หลงลืมความขัดแย้ง หลงลืมความสูญเสียต่างๆ นานา ซึ่งถูกซุกซ่อนเอาไว้อยู่ภายใต้พรมผืนใหญ่ของประเทศ
เสมือน “ฝุ่นละออง” ที่แทบไม่มีใครมองเห็น
สุดท้าย “ผีใช้ได้ค่ะ” จึงค่อยๆ ตระหนักว่าตนเองมีสถานภาพเป็นแค่ “เครื่องมือหนึ่ง” (ในหลายเครื่องมือ-ทางเลือก) ของผู้มีอำนาจ
ตระหนักว่า อย่างไรเสีย ตนก็ต้องพลัดพรากจากสามี ลูก และครอบครัวอยู่ดี
ตระหนักว่า สักวันหนึ่ง ตนเองก็จะจางหายดับสูญไป ถูกหลงลืม และไร้คุณค่าในที่สุด
ชะตากรรมของ “ผีใช้ได้ค่ะ” ทำให้ผมนึกถึงชะตากรรมของใครหลายคน ที่ใช้ชีวิตอยู่ใน “โลกความจริงนอกจอภาพยนตร์”
กระทั่งเมื่อคุณอ่านบทความชิ้นนี้อยู่ เรื่องราวของ “ผีใช้ได้ค่ะ” นอกจอภาพยนตร์บางตน ก็อาจเพิ่งปรากฏผ่านความรับรู้ของคุณไป
ในข่าวสารบ้านเมืองที่ทั้งตายซาก ไร้ความหวัง และแปลกประหลาดผิดเพี้ยนไปพร้อมๆ กัน
