ความเป็นห่วงของอนุกรรมการเฉพาะกิจยกร่าง พ.ร.บ.การศึกษาแห่งชาติ เรื่องโครงสร้างกระทรวงศึกษาธิการ หากไปแตะต้องหรือยกเครื่องจะเป็นอุปสรรคทำให้กฎหมายการศึกษาล่าช้าหรือเป็นหมัน ซึ่งมีเหตุผลน่าคิด
ร่าง พ.ร.บ.การศึกษาฉบับใหม่ เขียนทิศทาง เป้าหมายการจัดการศึกษาชัดเจนขึ้น นอกจากการศึกษาในระบบ นอกระบบแล้ว เพิ่มน้ำหนักให้กับการเรียนรู้ตลอดชีวิต (Lifelong Learning) มีเครดิตแบงก์รองรับ เน้นการศึกษาเพื่ออาชีพ การมีงานทำ สร้างทุนมนุษย์ ที่มีทักษะสอดคล้องกับยุคสมัยไอที และเอไอก็ตาม
กลไก เครื่องมือรองรับหลักการที่เขียนไว้ในกฎหมาย ก็คือคน โดยเฉพาะครู ผู้บริหารสถานศึกษา ผู้บริหารการศึกษาทุกระดับ ฯลฯ ซึ่งล้วนอยู่ภายใต้โครงสร้างองค์กรการบริหาร
โครงสร้างกระทรวงศึกษาธิการ กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม และกระทรวงอื่น จึงต้องเอื้ออำนวยให้เกิดสภาพแวดล้อมให้ “คน” เหล่านั้น ปฏิบัติหน้าที่ร่วมกันอย่างมีประสิทธิภาพ มีความสุข ให้ได้ด้วย
เรื่องนี้เกี่ยวโยงถึงกฎหมายหลายฉบับ ได้แก่ พ.ร.บ.ระเบียบบริหารราชการกระทรวงศึกษาธิการ 2546, พ.ร.บ.ระเบียบข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา 2547, คำสั่งหัวหน้าคณะรักษาความสงบแห่งชาติที่ 16/2560 เรื่อง การบริหารบุคคลของข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา คำสั่งหัวหน้าคณะรักษาความสงบแห่งชาติ ที่ 19/2560 เรื่องการปฏิรูปการศึกษาในภูมิภาคของกระทรวงศึกษาธิการ
โดยเฉพาะคำสั่งหลังสุด เนื้อหาเกี่ยวกับคณะกรรมการขับเคลื่อนการปฏิรูปการศึกษาของกระทรวงศึกษาธิการในภูมิภาค บทบาท อำนาจ หน้าที่ความสัมพันธ์ระหว่างกรรมการการศึกษาธิการจังหวัด (กศจ.) ศึกษาธิการภาค (ศธภ.) ศึกษาธิการจังหวัด (ศธจ.) ภายใต้สำนักปลัดกระทรวงศึกษาธิการ กับกรรมการเขตพื้นที่การศึกษา สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษา ประถมศึกษามัธยมศึกษา ผู้อำนวยการเขตพื้นที่การศึกษา หน่วยงานภายใต้สังกัดสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน ซึ่งมีปัญหาเรื่อยมาจนถึงขณะนี้
ข้อมูลหลักฐานเชิงประจักษ์ที่สะท้อนถึงปัญหาดังกล่าว ปรากฏชัดเจนในรายงานการพิจารณาเรื่อง “ข้อเสนอเชิงนโยบายในการแก้ไขปัญหาการบริหารจัดการโครงสร้างกระทรวงศึกษาธิการในภูมิภาค” ของกรรมาธิการการศึกษาวุฒิสภา
บทสรุปผู้บริหารเขียนว่า “จากการศึกษาติดตามผลการดำเนินงานของหน่วยงานตามโครงสร้างการบริหารของกระทรวงศึกษาธิการรูปแบบใหม่พบว่า ไม่สามารถขับเคลื่อนยุทธศาสตร์การพัฒนาสู่การปฏิบัติจริงได้
เนื่องจากหน่วยงานใหม่ตามโครงสร้างที่มีบทบาท หน้าที่ตามคำสั่งหัวหน้าคณะรักษาความสงบแห่งชาติที่ 19/2560 ศึกษาธิการจังหวัดซึ่งสังกัดสำนักปลัดกระทรวงศึกษาธิการ ไม่สามารถประสานสั่งการผู้อำนวยการสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาในสังกัดสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) ได้
ด้วยเหตุผลว่า ศึกษาธิการจังหวัดไม่ใช่ผู้บังคับบัญชา จึงก่อให้เกิดปัญหาต่อการปฏิรูปการศึกษาตามภารกิจ ไม่ได้รับการปฏิบัติเพื่อพัฒนาเท่าที่ควร โดยเฉพาะงานด้านวิชาการซึ่งถือเป็นงานหลักของการปฏิรูปการศึกษา
คณะบุคคลที่แต่งตั้งขึ้นตามโครงสร้างของ กศจ.นั้นให้ความสำคัญเฉพาะการบริหารงานด้านบุคคลเท่านั้น
ทั้งนี้ เกิดจากการกำหนดบทบาท หน้าที่ โครงสร้างการบริหารกระทรวงศึกษาธิการไม่มีความชัดเจน ซ้ำซ้อน จนนำมาสู่ความเห็นต่างก่อให้เกิดความขัดแย้ง ปัญหาและอุปสรรคต่อการปฏิรูปและการพัฒนาการศึกษาเป็นอย่างยิ่ง”
ทั้งหมดที่ผมร่ายยาว ฟื้นฝอยหาตะเข็บมานี้่เพื่อเป็นข้อมูลพื้นฐาน เรียนรู้อดีต พิจารณาปัจจุบัน ติดตามอนาคต ต่อไปว่า กฎหมายลูกที่รับช่วงต่อจาก พ.ร.บ.การศึกษา จะถูกปรับปรุงเปลี่ยนแปลงออกมาอย่างไร
แนวทางที่อนุกรรมการยกร่าง พ.ร.บใหม่ส่วนหนึ่งคิดและเสนอทางออกต่อประเด็นโครงสร้างกระทรวงศึกษาธิการ ภายใต้หลักการการกระจายอำนาจการศึกษา (ข้อ 7) ก็คือ ปรับบทบาทของหน่วยของรัฐทั้งส่วนกลาง ส่วนภูมิภาค และส่วนท้องถิ่นตลอดจนสถานศึกษาและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ปรับโครงสร้างและบทบาทอำนาจหน้าที่ของหน่วยกำหนดนโยบาย (Policy) หน่วยกำกับมาตรฐานและคุณภาพ (Regulator) และหน่วยจัดการศึกษาและการเรียนรู้ (Provider) ออกจากกัน โดยที่ทำงานอย่างสอดประสานกันเพื่อมุ่งการศึกษาที่มีคุณภาพ
ครับ เป็นแนวทางที่ควรพิจารณาดำเนินการ
แต่จะเป็นไปได้ก็ต่อเมื่อจำแนกแยกแยะให้ชัดเจนก่อนว่ากลไกระดับใด องค์กรไหน ทั้งฝ่ายการเมืองและฝ่ายประจำ จัดอยู่ในกลุ่มใดในสามกลุ่มข้างต้น มีบทบาทอะไรเป็นหลัก เป็นรอง
เช่น กรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน กรรมการการอาชีวศึกษา กรรมการการอุดมศึกษา กรรมการสภาการศึกษา ผู้บริหารระดับสูงของกระทรวง อยู่ในกลุ่มไหม
สำนักงานการศึกษาขั้นพื้นฐาน สำนักงานการอาชีวศึกษา สำนักงานปลัดกระทรวงศึกษาธิการ สำนักงานการศึกษาเอกชน กรมส่งเสริมการเรียนรู้ องค์การบริหารส่วนท้องถิ่น อยู่กลุ่มไหน เป็นหน่วยกำหนดนโยบาย (Policy) หรือหน่วยกำกับมาตรฐานและคุณภาพ (Regulator) หรือเป็นทั้งสองอย่างในเวลาเดียวกัน
เขตพื้นที่การศึกษา กรรมการการศึกษาธิการจังหวัด (กศจ.) ศึกษาธิการภาค (ศธภ.) ศึกษาธิการจังหวัด (ศธจ.) ศึกษานิเทศก์ อยู่ในกลุ่มไหน
แน่นอน กลุ่ม Operator หรือ provider ก็คือสถานศึกษาทั้งหมด
โดยเฉพาะอย่างยิ่งส่องกลุ่มบน ถ้าแยกแยะไม่ถูกกำหนดบทบาทไม่ชัด หรือกำหนดชัดแต่คน ผู้ปฏิบัติบิดเบือน เล่นนอกบท นอกจากจะเป็นปัญหาอำนาจหน้าที่ทับซ้อนกันเองแล้ว จะเกิดปัญหากับหน่วยปฏิบัติ คือ โรงเรียน ผู้บริหารและครูต่อไปในที่สุด
ครูได้เวลาคืนมาเพื่ออยู่กับห้องเรียน นักเรียน ภายใต้ผู้บังคับบัญชาที่บ้าอำนาจ ขาดคุณธรรม ก็ไปไม่รอด
ประเด็นเหล่านี้ต้องคิดตั้งแต่ตอนยกร่างกฎหมายแม่ หมวดที่ว่าด้วยครูและบุคลากรทางการศึกษา คู่ไปกับการปรับใหม่ กฎหมายลูกทั้งหลาย
เพื่อให้การปฏิบัติเกิดประสิทธิภาพ ผลลัพธ์และผลผลิต บรรลุเป้าหมาย ที่มุ่งถึงตัวนักเรียนเป็นสำคัญ
